Volga nemislarining Markaziy Osiyoga surguni (1941)

1941-yil 28-avgustda SSSR Oliy Soveti Prezidiumi farmon chiqarib, Volga boʻyida yashovchi nemislarni koʻchirishni buyurdi va Volga nemislari avtonom sovet sotsialistik respublikasini (ASSR) tugatdi. Bir necha hafta ichida yarim milliondan ortiq nemis oʻz uyidan quvilib, Qozogʻiston, Sibir, Oltoy oʻlkasi va Oʻrta Osiyoga — jumladan Oʻzbekistonga — surgun qilindi. Bu maqola surgunning kelib chiqishi, miqyosi, Mehnat armiyasi (Trudarmiya) va keyingi reabilitatsiya jarayonini yoritadi. Bu — Oʻrta Osiyoning koʻp millatli jamiyatini shakllantirgan sovet surgunlari turkumining davomi (koreys-saramlar 1937, Qrim tatarlari 1944, Shimoliy Kavkaz xalqlari 1943–44, mesxeti turklari 1944).

Volga nemislari kimlar edi: Yekaterina II manifesti (1763)

Volga nemislari — Rossiya imperatritsasi Yekaterina II (Buyuk Yekaterina) taklifi bilan Rossiyaga koʻchib kelgan nemis mustamlakachilarining avlodlari edi. 1763-yil 22-iyulda eʼlon qilingan manifest chet elliklarni Rossiyaga koʻchishga daʼvat etib, bepul yer, din erkinligi, soliq imtiyozlari va harbiy xizmatdan ozod etishni vaʼda qildi (Manba: Wikipedia, Volga Germans; germansfromrussiasettlementlocations.org). Daʼvatga 30 000 dan ortiq odam javob berib, Quyi Volga boʻyida — Saratov atrofida — nemis qishloqlari (koloniyalari) barpo etdi.

XX asrga kelib bu jamoa yirik etnik guruhga aylandi. Inqilobdan soʻng, 1924-yil 20-fevralda Volga nemislari ASSRi tashkil etildi; uning poytaxti — Volga boʻyidagi port shahri Engels (1931-yilgacha Pokrovsk deb atalgan) edi (Manba: Wikipedia, Volga German ASSR). 1939-yilgi aholini roʻyxatga olishga koʻra, respublikada taxminan 366 685 nemis yashagan — bu umumiy aholining (taxminan 606 000) 60,5 foizini tashkil etgan (Manba: Wikipedia, Volga German ASSR).

Reklama

Sababchi omil: «Barbarossa» operatsiyasi va «beshinchi kolonna» shubhasi

1941-yil 22-iyunda fashistik Germaniya Sovet Ittifoqiga «Barbarossa» operatsiyasi bilan hujum qildi. Sovet rahbariyati etnik nemislarni dushmanga yordam berishi mumkin boʻlgan «beshinchi kolonna» deb gumon qildi va butun Volga nemis aholisini ommaviy, «ogohlantiruvchi» tarzda surgun qilishga qaror qildi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)).

28-avgust farmoni va respublikaning tugatilishi

1941-yil 28-avgustdagi Oliy Sovet Prezidiumi farmoni «Volga boʻyida yashovchi nemislarni koʻchirish toʻgʻrisida» deb nomlanib, surgunning hech qanday dalil-asosini keltirmagan va matni maxfiy saqlangan (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)). Shu farmon bilan Volga nemislari ASSRi tugatildi; 1941-yil 7-sentyabrda uning hududi Saratov va Stalingrad viloyatlari oʻrtasida boʻlib yuborildi (Manba: Wikipedia, Volga German ASSR). Respublika shundan keyin hech qachon qayta tiklanmadi.

Surgun miqyosi: raqamlar

Faqat Volga mintaqasidan 479 841 nemis surgun qilindi (bir qismi ASSRdan, bir qismi Saratov va Stalingrad viloyatlaridan) (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)). 1941-yilgi birinchi toʻlqinda surgun qilingan sovet nemislarining umumiy soni kamida 846 340 kishini tashkil etdi — bunga Qrim (qariyb 60 000) va imperiyaning boshqa gʻarbiy hududlaridan 380 000 dan ortiq nemis ham kiradi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)).

1942-yil mart oyi oxiriga kelib GULAG maxsus koʻchirish boʻlimi 1 209 430 surgun qilingan nemisni roʻyxatga oldi — bu 1939-yilgi roʻyxatda qayd etilgan sovet nemis aholisining (taxminan 1 424 000 kishi) qariyb 82 foizi edi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)). Manbalarda umumiy raqamlar har xil keltiriladi, chunki ular qaysi guruhlarni (Volga, Qrim, repatriant nemislar) qamrab olishiga qarab farq qiladi.

Manzillar: Qozogʻiston, Sibir, Oltoy va Oʻzbekiston

Surgun qilinganlar Qozogʻiston, Sibir, Oltoy oʻlkasi va Oʻrta Osiyoga joʻnatildi; uch oy ichida 400 000 dan ortiq kishi Qozogʻistonga yetib keldi, qolganlari Sibirga olib ketildi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)). Koʻchirilganlar kolxozlar va maxsus qoʻrgʻonlarga (spetsposeleniye) taqsimlandi; ular komendant nazorati ostida yashab, belgilangan hududdan ruxsatsiz chiqishi jinoyat hisoblanardi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)).

Mehnat armiyasi (Trudarmiya)

1942-yil yanvaridan NKVD yuz minglab nemis maxsus koʻchirilganlarni «mehnat armiyasi» (trudarmiya) deb atalgan majburiy mehnat batalyonlariga safarbar qila boshladi. 1942-yil 14-fevraldagi qaror bilan 17–50 yoshdagi nemis erkaklar oilalaridan ajratilib, NKVD mehnat lagerlariga joʻnatildi; ular asosan Ural togʻlarida qurilish va yogʻoch tayyorlashda ishlatildi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942); volgagermans.org). 1942-yil 7-oktyabrda 16–45 yoshdagi nemis ayollar ham mehnat lagerlariga joʻnatila boshlandi (Manba: volgagermans.org). Keyinchalik safarbarlik yoshi 15–55 ga kengaytirildi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)).

Surgun, ochlik, sovuq va mehnat lagerlaridagi ogʻir sharoitlar koʻplab odamning oʻlimiga sabab boʻldi: 1948-yilga qadar surgun va unga bogʻliq sharoitlar natijasida taxminan 228 800 nemis halok boʻlgan deb baholanadi (Manba: Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)).

Maxsus koʻchirish rejimi va reabilitatsiya

Nemislar urushdan keyin ham uzoq yillar maxsus koʻchirish (spetsposeleniye) rejimi ostida qoldi. 1955-yil 13-dekabrda Oliy Sovet Prezidiumi farmoni bilan nemislar maxsus koʻchirish cheklovlaridan ozod qilindi, biroq eski yurtlariga qaytish huquqi berilmadi (Manba: volgagermans.org; Wikipedia, Deportation of Soviet Germans (1941–1942)).

1964-yil 29-avgustda Oliy Sovet Prezidiumining 2820-VI-sonli farmoni nemislarga qoʻyilgan ommaviy xoinlik ayblovlarini bekor qildi, ammo eski yurtlariga ommaviy qaytishga va ASSRni tiklashga ruxsat bermadi (Manba: Human Rights Watch; Wikipedia, Volga German ASSR). 1972-yilda qabul qilingan farmon yashash joyiga oid cheklovlarni bekor qildi va nemislarning quvilgan joylariga qaytish huquqini tasdiqladi (Manba: Council of Europe hisoboti). Shunga qaramay, Volga nemislari ASSRi hech qachon qayta tiklanmadi (Manba: Wikipedia, Volga German ASSR).

Oʻzbekiston va diaspora: meros

1941-yilda Yevropa qismidan surgun qilingan nemislarning koʻpchiligi Oʻrta Osiyoda qoldi. Sibir va Qozogʻistonga surgun qilingan koʻplab Volga nemis oilalari 1956-yilda maxsus koʻchirish rejimi bekor qilingach, Toshkent atrofiga koʻchib keldi (Manba: volgagermaninstitute.org; FUEN). 1990-yil oktyabrda Toshkentda «Wiedergeburt» («Qayta tugʻilish») nemislar madaniy markazi tashkil etildi (Manba: FUEN). Bugungi kunda Oʻzbekistonda taxminan 8 000 etnik nemis yashaydi; 1980-yillar oxirida bu jamoa besh baravar katta edi (Manba: FUEN).

1987-yil oxiridan keyin sovet emigratsiya cheklovlari yumshatilishi bilan sobiq SSSR nemislarining Germaniyaga koʻchishi keskin oshdi. Aussiedler (va keyinchalik Spätaussiedler deb atalgan) koʻchish oqimi 1989 va 1990-yillarda yiliga qariyb 400 000 kishiga yetdi (Manba: IZA, «Ethnic German Immigration…»). Shu tariqa Oʻrta Osiyodagi nemis jamoalarining katta qismi tarixiy vatani Germaniyaga qaytdi. (Oʻzbekistondan nemislarning 1989–2000-yillardagi chiqib ketishi alohida maqolada batafsil yoritilgan.)

Xulosa

Volga nemislarining 1941-yilgi surguni Oʻrta Osiyoning, jumladan Oʻzbekistonning koʻp millatli demografik manzarasini shakllantirgan sovet davri majburiy koʻchirishlarining bir qismi edi. Farmon, maxsus koʻchirish rejimi va Mehnat armiyasi oʻn minglab odamning umrini oʻzgartirdi; keyingi reabilitatsiya qisman boʻlib qoldi va ASSR qayta tiklanmadi, koʻpchilik esa oxir-oqibat Germaniyaga koʻchib ketdi.