Zakot qanday hisoblanadi va kimga beriladi: to‘liq ma’lumotnoma

Zakot — Islomning besh ruknidan biri (uchinchisi) bo‘lib, sharti yetgan har bir musulmonning yilda bir marta o‘z ortiqcha mol-mulkidan ma’lum ulushni belgilangan toifadagi kishilarga berishidir. Quyida zakotning ma’nosi, stavkasi, nisobi (eng kam chegarasi), qaysi mollarga tegishli ekani, kimlarga berilishi va fitr sadaqasidan farqi — nufuzli diniy va ma’lumotnoma manbalari asosida, faktlar bilan bayon etiladi.

Zakot nima

“Zakot” so‘zi arab tilida “poklanish” va “o‘sish” ma’nosini bildiradi. U — ixtiyoriy sadaqadan farqli o‘laroq, majburiy ibodat va Islomning uchinchi rukni. Zakot mol-mulkni poklaydi va uni jamiyatning muhtoj qatlamiga qayta taqsimlaydi.

Stavka: 2,5 foiz (qirqdan bir)

Pul, jamg‘arma, oltin, kumush va savdo mollari kabi mol-mulkdan olinadigan standart zakot stavkasi — 2,5 foiz, ya’ni qirqdan bir (1/40). Sharti: mol-mulk to‘liq bir qamariy (hijriy) yil davomida — bu taxminan 354 kun — nisob miqdorida saqlangan bo‘lishi kerak. Bu davr “hawl” deb ataladi.

Reklama

Nisob: eng kam chegara

Nisob — zakot vojib bo‘ladigan eng kam mol-mulk chegarasi. Ikkita klassik o‘lchov mavjud: 85 gramm oltin yoki 595 gramm kumush. (Ayrim hanafiy hisob-kitoblarda kumush uchun ~612 gramm keltiriladi — tafovut dirham vaznining talqiniga bog‘liq; keng tarqalgan raqamlar 85 g va 595 g.) Naqd pulga ko‘p olimlar kumush nisobini qo‘llashadi, chunki u pastroq — shunda ko‘proq kishi zakot to‘laydi va ko‘proq mablag‘ muhtojlarga yetadi. Nisobning pul qiymati oltin va kumush narxiga qarab har yili o‘zgaradi.

Qaysi mol-mulkka zakot to‘lanadi

Zakot (2,5 foiz) beriladigan mol-mulk: naqd pul va bank jamg‘armalari; oltin va kumush; savdo va tijorat mollari (tovar zaxirasi); investitsiyalar. Odatda ozod (zakotdan xoli) hisoblanadigan narsalar: yashab turgan asosiy uy-joy, shaxsiy foydalanishdagi avtomobil, kiyim-kechak va uy buyumlari, kasb-hunar asboblari. Ya’ni zakot faqat o‘sish/ko‘payish uchun saqlanadigan ortiqcha mol-mulkka tegishli.

Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (ushr)

Yer mahsulotlarining o‘z stavkasi bor: tabiiy suvlangan (yomg‘ir, daryo, buloq) ekinlardan 10 foiz (ushr), sun’iy — xarajat talab qiladigan sug‘orish bilan yetishtirilgan ekinlardan 5 foiz (nisf ushr) olinadi. Ekinlar uchun nisob odatda taxminan 653 kg (5 vasq) mahsulot deb keltiriladi. Chorva mollarining (tuya, qoramol, qo‘y-echki) esa boshiga qarab alohida shkalasi bor.

Zakot kimlarga beriladi: sakkiz toifa

Zakot beriladigan sakkiz toifa Qur’oni karimda — Tavba surasi, 60-oyatda belgilangan: (1) faqirlar; (2) miskinlar (muhtojlar); (3) zakot yig‘uvchi/idora qiluvchi xodimlar; (4) ko‘ngli Islomga moyil qilinadiganlar; (5) qullikdan ozod qilish; (6) qarzdorlar; (7) Alloh yo‘lida; (8) yo‘lda qolgan musofirlar. Olimlar ijmosiga ko‘ra, zakot faqat shu sakkiz toifaga beriladi.

Kimlar zakot ololmaydi

Zakot ololmaydiganlar: nisob miqdorida mol-mulkka ega bo‘lgan badavlat kishilar; insonning o‘z ota-onasi, bola-chaqasi va turmush o‘rtog‘i (ularni ta’minlash allaqachon shaxsiy majburiyat); Payg‘ambar avlodlari (bani Hoshim) — mashhur qarashga ko‘ra. Nomusulmonlar zakotning o‘zini olmaydi (ular ixtiyoriy sadaqa olishi mumkin), ozchilik olimlargina “ko‘ngli moyil qilinadiganlar” toifasi bo‘yicha istisno qiladi.

Fitr sadaqasi (fitrona) — alohida majburiyat

Fitr sadaqasi (fitrona) — mol zakotidan alohida vojib. U har bir musulmon uchun (o‘zi va tarbiyasidagilar nomidan) Ramazon hayiti namozidan oldin beriladi. Miqdori — bir “so‘a” (taxminan 2,5–3 kg) asosiy oziq-ovqat (bug‘doy, arpa, xurmo, guruch va h.k.) yoki uning pul qiymati. Hayit namozidan oldin berilsa fitr sadaqasi, keyin berilsa oddiy sadaqa hisoblanadi; hanafiy mazhabida pul bilan berish ochiq ruxsat etilgan.

O‘zbekistonda: yillik nisob va fitrona

O‘zbekiston musulmonlari idorasi (uning Fatvo markazi) har yili Ramazon oldidan nisob va fitrona miqdorini e’lon qiladi — bu raqamlar oltin narxi va bozorga qarab yildan yilga o‘zgaradi, shu bois har doim aniq yil bilan ko‘rsatiladi.

Misol uchun, 2026-yil (1447-hijriy) uchun idora 2026-yil 18-fevralda e’lon qilgan raqamlar: zakot nisobi — 85 gramm 585-proba oltin qiymati bo‘yicha 100 000 000 (100 million) so‘m; ya’ni bir yil davomida shu miqdordan ortiq naqd pul, oltin yoki savdo moliga ega bo‘lgan kishi qirqdan birini (2,5 foizni) zakot qiladi. Bir kishilik fitr sadaqasi esa mahsulot turiga qarab: bug‘doy ~2 kg yoki 10 000 so‘m; un ~2 kg yoki 12 000 so‘m; arpa ~4 kg yoki 20 000 so‘m; xurmo ~2 kg yoki 110 000 so‘m.

Eslatma

Bu maqola diniy-huquqiy faktlarga asoslanadi. Ayrim tafsilotlarda mazhab va manbaga qarab kichik farqlar bo‘lishi mumkin (masalan, kumush nisobi 595 g yoki ~612 g; naqd pulga oltin yoki kumush nisobini qo‘llash — bu qonuniy ilmiy ixtilof). O‘zbekiston uchun keltirilgan raqamlar faqat 2026-yil (1447-hijriy) Ramazoniga tegishli. Manbalar: O‘zbekiston musulmonlari idorasi (muslim.uz), Gazeta.uz, Kun.uz, Islamic Relief, Zakat Foundation (zakat.org), Quran.com (9:60 tafsiri) va Human Appeal.