Yangilangan oʻzbek alifbosidagi toʻrt harf: oʻzbekcha anʼanami yoki turkiy yoʻnalishmi?
Yangilangan oʻzbek lotin alifbosidagi Ş, Ç, Ö, Ğ harflari koʻpchilikka turkiy koʻrinadi. Aslida ular 1993-yilgi dastlabki alifboda ham bor edi. Islohot atrofidagi dalillar va eʼtirozlar.
2026-yil 21-oktabr — Oʻzbek tili bayrami kunida Prezident Shavkat Mirziyoyev lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini takomillashtirish toʻgʻrisidagi qonunni imzoladi. Qonunga koʻra toʻrtta harf yangicha yoziladi: Sh oʻrniga Ş, Ch oʻrniga Ç, Oʻ oʻrniga Ö va Gʻ oʻrniga Ğ. Yangilangan alifboda 28 harf va bitta tutuq belgisi boʻladi.
Bu harflar turkiymi yoki oʻzbekchami
Yangi harflar — Ş, Ç, Ö, Ğ — qoʻshni turkiy tillar, jumladan ozarbayjon va turk alifbolarida ham ishlatilgani bois koʻpchilikka «turkiy» yoʻnalish boʻlib koʻrinadi. Biroq bu belgilar oʻzbek yozuvi uchun yangilik emas: Gazeta.uz maʼlumotiga koʻra, 1993-yilda joriy etilgan dastlabki oʻzbek lotin alifbosida Ş, Ç, Õ va Ğ harflari allaqachon mavjud edi. Ular faqat 1995-yilda olib tashlanib, oʻrniga Sh, Ch, Oʻ va Gʻ birikmalari kiritilgandi. Shu maʼnoda hozirgi islohot koʻp jihatdan dastlabki yechimga qaytishdir.
Islohot tarafdorlarining dalillari
Senator Odiljon Mamatkarimovning taʼkidlashicha, Oʻ va Gʻ tovushlarini yozishda amalda oʻndan ortiq turlicha varaint qoʻllanib kelingan, bu esa qidiruv tizimlari va dasturlarda bir xil soʻzlarni har xil deb qabul qilishga sabab boʻlgan. Islohot «bitta tovush — bitta harf» tamoyilini mustahkamlaydi. Rasmiylar oʻzgarishlarni oʻzbek tilining raqamli muhitdagi oʻrnini — klaviatura, internet qidiruvi va oʻzbek tilidagi sunʼiy intellekt texnologiyalarini — kuchaytirish bilan izohladi.
Turkiy olamning munosabati
Turkiy davlatlar tashkiloti bosh kotibi, elchi Kubanychbek Omuraliyev lotin yozuviga asoslangan yangilangan oʻzbek alifbosining qabul qilinishini olqishladi. Rasmiylarning taʼkidlashicha, yangi harflar oʻzbek tilini lotin yozuvidan foydalanadigan boshqa turkiy tillar bilan yanada moslashtiradi.
Eʼtiroz va savollar
Barcha ham islohotni bir xil qabul qilgani yoʻq. Times of Central Asia maʼlumotiga koʻra, taʼlim eksperti Komil Jalilov qaror qabul qilinishidan oldin yetarlicha tadqiqot oʻtkazilgani, Sh va Ch harflarini almashtirishga texnologik muqobillar koʻrib chiqilgani borasida savol koʻtardi hamda turli yosh guruhlari oʻrtasida oʻqish, yozish va matnni tushunish tezligini qiyoslaydigan tadqiqotlar oʻtkazishga chaqirdi.
Oʻtish qanday boʻladi
Qonun rasman eʼlon qilingach, olti oydan soʻng kuchga kiradi. Oʻtish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi: amaldagi shaxsiy hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qogʻozlar oʻz kuchini saqlab qoladi, darsliklar, lavhalar va koʻrsatkichlar esa asta-sekin yangilanadi. Manbalarga koʻra, birinchi sinf darsliklari 2027-yildan yangi alifboda chop etiladi.
