AQSh saylov kollegiyasi (Electoral College) qanday ishlaydi

AQSh saylov kollegiyasi (Electoral College) — bu joy yoki bino emas, balki AQSh Konstitutsiyasi belgilab bergan jarayon. U prezident va vitse-prezidentni saylash uchun ishlatiladi. Asosiy qoidalar Konstitutsiyaning II modda, 1-bo'limida, keyin esa 1804-yilgi 12-tuzatish va 1961-yilgi 23-tuzatishda belgilangan (Manba: U.S. National Archives).

Raqamlar: 538 saylovchi va 270 ovoz

Saylov kollegiyasi jami 538 ta saylovchidan (elector) iborat. Bu raqam Vakillar palatasidagi 435 a'zo, Senatdagi 100 senator va Kolumbiya okrugiga (Vashington) ajratilgan 3 saylovchidan tashkil topadi. G'alaba qozonish uchun nomzod 270 saylov ovozini — yarmidan ko'pini — to'plashi kerak (Manba: U.S. National Archives).

Har bir shtatning saylovchilari soni uning Kongressdagi vakolatxonasiga teng: Vakillar palatasidagi har bir o'rin uchun bittadan, ustiga ikki senator. Shtatlarning palatadagi o'rinlari har o'n yilda bir o'tkaziladigan aholini ro'yxatga olish (census) natijasida qayta taqsimlanadi, shuning uchun saylovchilar soni ham vaqt o'tishi bilan o'zgarishi mumkin. Kolumbiya okrugi 23-tuzatishga ko'ra 3 ta saylovchi oladi va bu borada shtat kabi muomala qilinadi (Manba: U.S. National Archives).

Reklama

Saylovchilar qanday tanlanadi

Saylovchilarni odatda siyosiy partiyalar har bir shtatda ko'rsatadi. Saylov kuni ovoz berganida, saylovchi texnik jihatdan nomzodning o'ziga emas, balki o'sha nomzodni qo'llab-quvvatlashga va'da bergan saylovchilar guruhiga (slate of electors) ovoz beradi. Qaysi partiya shtatda yutsa, odatda o'sha partiyaning saylovchilari guruhi tayinlanadi (Manba: U.S. National Archives).

'G'olib hammasini oladi' va Meyn bilan Nebraska istisnosi

48 shtat va Kolumbiya okrugi 'g'olib hammasini oladi' (winner-take-all) tizimidan foydalanadi: shtatda eng ko'p ovoz olgan nomzod o'sha shtatning barcha saylovchi ovozlarini oladi. Faqat Meyn (Maine) va Nebraska boshqacha — kongress okrugi usulidan foydalanadi: ikki ovoz shtat bo'yicha g'olibga, qolgan ovozlar esa har bir kongress okrugida yutgan nomzodga beriladi, shu sababli ularning ovozlari bo'linishi mumkin (Manba: U.S. National Archives).

Vaqt jadvali: Saylov kunidan 6-yanvargacha

Jarayon bir necha bosqichdan iborat. Saylov kuni (Election Day) — noyabrdagi birinchi dushanbadan keyingi birinchi seshanba. Saylovchilar o'z shtatlarida dekabrda — dekabrdagi ikkinchi chorshanbadan keyingi birinchi seshanbada — yig'ilib, rasmiy ovoz beradi. Kongress esa saylovchilar yig'ilgan yildan keyingi yilning 6-yanvarida qo'shma majlisda ovozlarni sanaydi (Manba: U.S. National Archives).

Ovozlarni sanash tartibi dastlab 1887-yilgi Electoral Count Act bilan belgilangan edi; 2022-yilda qabul qilingan Electoral Count Reform Act uni yangiladi. Yangi qonun vitse-prezidentning qo'shma majlisdagi roli faqat marosimga oid (ministerial) ekanini — ya'ni u ovozlarni yakka o'zi rad eta olmasligini — aniqlashtirdi hamda e'tiroz bildirish uchun kamida 20 senator va 87 palata a'zosi talab qilinishini belgiladi (Manba: Congressional Research Service; Cato Institute).

'Sodiq bo'lmagan saylovchilar' va 2020-yilgi sud qarori

Ba'zan saylovchi va'da bergan nomzoddan boshqasiga ovoz beradi — bunday shaxs 'sodiq bo'lmagan saylovchi' (faithless elector) deb ataladi. 2020-yilda AQSh Oliy sudi Chiafalo v. Washington ishida bir ovozdan (9–0) qaror chiqarib, shtatlar saylovchilarning o'z va'dasiga rioya qilishini majburlashi va buzganlarni jazolashi mumkinligini tasdiqladi (Manba: U.S. Supreme Court, Chiafalo v. Washington; Ballotpedia).

Agar hech kim 270 ovoz to'play olmasa

Agar hech bir nomzod 270 saylov ovoziga erisha olmasa, 12-tuzatishga ko'ra prezidentni Vakillar palatasi saylaydi — bunda har bir shtat delegatsiyasi bitta ovozga ega bo'ladi (shartli saylov, contingent election). Vitse-prezidentni esa Senat tanlaydi. Bu qoida tarixda 1824-yilgi saylovdan keyin qo'llanilgan: hech bir nomzod ko'pchilikni to'play olmagach, Palata Jon Kvinsi Adamsni (John Quincy Adams) prezident etib sayladi (Manba: U.S. National Archives; U.S. House of Representatives History).

Xalq ovozi bilan saylov ovozi mos kelmagan hollar

AQSh tarixida bir necha marta milliy xalq ovozida ko'proq ovoz olgan nomzod saylov kollegiyasida yutqazgan. Bunday saylovlar: 1876 (Rezerford Heys Semyuel Tildenni yengib prezident bo'lgan), 1888 (Benjamin Harrison Grover Klivlendni yenggan), 2000 (Jorj Bush Al Gorni yenggan) va 2016 (Donald Tramp Hillari Klintonni yenggan). 1824-yilda esa Endryu Jekson eng ko'p xalq va saylov ovozini olgan bo'lsa-da, ko'pchilikka yetmagani uchun Palata raqibini sayladi (Manba: Ballotpedia; U.S. House of Representatives History).

Islohot bahsi: neytral xulosа

Tizim atrofida muhokamalar davom etadi. Tarafdorlar uni kichik shtatlar ta'sirini saqlaydi deb ta'riflaydi, tanqidchilar esa bir nechta 'tebranuvchi shtat' (swing state) saylov natijasiga nomutanosib ta'sir ko'rsatishini ko'rsatadi. Bir islohot taklifi — National Popular Vote Interstate Compact: unga qo'shilgan shtatlar o'z saylovchilarini milliy xalq ovozida g'olib chiqqan nomzodga berishga kelishib oladi. Manba ma'lumotiga ko'ra, 2026-yil holatiga 18 shtat va Kolumbiya okrugi unga qo'shilgan bo'lib, jami 222 saylov ovozini tashkil etadi; kelishuv faqat a'zolar jami 270 ovozga yetgandagina kuchga kiradi va hozircha amalda emas (Manba: National Popular Vote Interstate Compact ma'lumotlari / Wikipedia).

Diaspora uchun: to'g'ridan-to'g'ri saylovdan farqi

To'g'ridan-to'g'ri xalq ovozi tizimida g'olib butun mamlakat bo'ylab eng ko'p ovoz olgan nomzod bo'ladi. AQShda esa g'alaba 538 saylovchi orasida 270 ovozni to'plashga bog'liq — shuning uchun nomzod milliy xalq ovozida kamroq ovoz olsa ham, saylovni yutishi mumkin. AQSh saylov xabarlarini o'qiyotganda ushbu farqni va 'saylov ovozi' bilan 'xalq ovozi' tushunchalari bir xil emasligini bilish media savodxonligi uchun muhim (Manba: U.S. National Archives).