AQShda soliq deklaratsiyasi qanday ishlaydi: muhojirlar uchun asoslar

AQShda daromad soligʻi tizimi “yil davomida toʻla-toʻkis toʻlab borish” (pay-as-you-go) tamoyiliga asoslanadi: soliq yil mobaynida ish haqidan ushlab qolinadi yoki oldindan toʻlanadi, yil yakunida esa yagona hujjat — soliq deklaratsiyasi (tax return) orqali haqiqiy soliq miqdori bilan solishtiriladi. Quyida deklaratsiya kim uchun majburiy, qanday hujjatlar kerak va muddatlar qanday ekani IRS (AQSh Ichki daromadlar xizmati) rasmiy maʼlumotlari asosida bayon etiladi. Bu maʼlumotnoma umumiy tushuncha berish uchun; aniq holat boʻyicha litsenziyalangan soliq mutaxassisiga murojaat qilish tavsiya etiladi.

Kim deklaratsiya topshirishi kerak

IRS soliq maqsadida AQSh fuqarosi boʻlmagan har bir kishini “chet ellik” (alien) deb ataydi va ularni ikki toifaga ajratadi: rezident chet ellik (resident alien) va norezident chet ellik (nonresident alien). AQSh fuqarolari va grin-karta egalari (doimiy yashovchilar) butun dunyo boʻyicha (worldwide) daromadidan — qayerda yashashidan qatʼi nazar — soliq toʻlaydi va deklaratsiya topshiradi; rezident chet elliklar ham xuddi shunday tartibda soliqqa tortiladi.

Kishi yilda “grin-karta testi” yoki “muhim hozirlik testi” (substantial presence test)dan biriga javob bersa, oʻsha yil uchun rezident chet ellik hisoblanadi. Muhim hozirlik testi mohiyati: joriy yilda AQShda kamida 31 kun, hamda uch yillik hisobda kamida 183 kun boʻlish (joriy yildagi barcha kunlar, oʻtgan yildagi kunlarning 1/3 qismi va undan oldingi yildagi kunlarning 1/6 qismi qoʻshib hisoblanadi). Ikkala testga ham javob bermagan kishi norezident chet ellik boʻladi va odatda faqat AQSh manbalaridagi daromaddan soliq toʻlaydi.

Reklama

Qaysi shakl (forma) topshirilishi yashash joyiga emas, balki soliq rezidentligiga bogʻliq: AQSh fuqarolari va rezident chet elliklar Form 1040 topshiradi (butun dunyo daromadi); norezident chet elliklar esa Form 1040-NR topshiradi (faqat AQSh manbalaridagi daromad).

SSN va ITIN: soliq raqamlari

Ishlash huquqiga ega shaxslar uchun asosiy soliq identifikatori — SSN (Social Security number, ijtimoiy taʼminot raqami). SSN olishga haqli boʻlmagan, ammo soliq maqsadida identifikatorga muhtoj kishilar esa ITIN dan foydalanadi. ITIN (Individual Taxpayer Identification Number) — IRS beradigan 9 xonali raqam boʻlib, u ayrim rezident va norezident chet elliklarga, ularning turmush oʻrtogʻi va qaramogʻidagilarga beriladi.

ITIN olish uchun Form W-7 arizasi shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar va odatda soliq deklaratsiyasi bilan birga topshiriladi; bu shakl muddati oʻtayotgan ITIN ni yangilash uchun ham ishlatiladi. Muhim jihat: ITIN faqat soliq hisoboti uchun; u AQShda ishlash huquqini bermaydi, ijtimoiy taʼminot nafaqasi yoki immigratsion maqom bermaydi.

Asosiy hujjatlar va ushlab qolish (withholding)

Form 1040 — jismoniy shaxsning yillik daromad soligʻi deklaratsiyasi: daromad qayd etiladi, soliqqa tortiladigan daromad hisoblanadi va toʻlanadigan soliq yoxud qaytariladigan summa aniqlanadi. W-2 (Wage and Tax Statement) — ish beruvchi tomonidan beriladigan hujjat boʻlib, unda ish haqi hamda ushlab qolingan daromad, ijtimoiy taʼminot va Medicare soliqlari koʻrsatiladi; ish beruvchi uni ham xodimga, ham davlatga yuboradi.

1099 — bu ish haqi boʻlmagan daromadlarni qayd etuvchi hujjatlar oilasi (masalan, mustaqil pudratchi toʻlovlari uchun 1099-NEC). “Ushlab qolish” (withholding) — ish beruvchining ish haqidan daromad soligʻi, ijtimoiy taʼminot va Medicare soligʻini ushlab, yil davomida davlatga oʻtkazib borishi; ushlanadigan daromad soligʻi miqdorini xodim toʻldiradigan Form W-4 belgilaydi. Mustaqil pudratchilarga toʻlovlardan odatda soliq ushlab qolinmaydi — ular oʻz soligʻini oʻzlari toʻlaydi.

Topshirish muddati va uzaytirish

Federal deklaratsiyani topshirishning umumiy muddati — 15-aprel. Agar bu sana dam olish kuni yoki rasmiy bayramga toʻgʻri kelsa, muddat keyingi ish kuniga suriladi. Form 4868 orqali topshirishni avtomatik ravishda 15-oktabrgacha uzaytirish mumkin.

Juda muhim qoida: uzaytirish faqat topshirish (file) muddatini uzaytiradi, toʻlash (pay) muddatini emas. Qarzdorlik boʻlsa, u baribir aprel muddatida toʻlanishi kerak; oʻz vaqtida toʻlanmagan summaga foizlar va jarimalar hisoblanadi.

Qaytim, standart chegirma va soliq imtiyozlari

Yil davomida soliq ushlab qolingani yoki oldindan toʻlangani sababli, deklaratsiya topshirilganda kishi yo qaytim (refund) oladi (agar ortiqcha toʻlagan boʻlsa), yo qoʻshimcha qarz toʻlaydi (agar kam toʻlagan boʻlsa). Standart chegirma (standard deduction) — soliqqa tortiladigan daromadni kamaytiruvchi belgilangan summa; u oilaviy holat, yosh (65+) va boshqa omillarga qarab farqlanadi hamda har yili inflyatsiyaga moslab qayta belgilanadi. Soliq toʻlovchi yo standart chegirmani oladi, yo xarajatlarni alohida sanab chiqadi (itemize) — ikkalasini birga emas.

Ayrim imtiyozlar “qaytariladigan” (refundable) — ular soliqni nolga tushirgach, qolgan qismi pul sifatida qaytariladi. Kam va oʻrta daromadli ishchilar uchun moʻljallangan EITC (Earned Income Tax Credit) shunday imtiyozdir, ammo uni olish uchun soliq toʻlovchi, turmush oʻrtogʻi (agar birga topshirsa) va har bir bola amaldagi SSN ga ega boʻlishi shart — ITIN bilan topshiruvchilar EITC ololmaydi. Bola soligʻi imtiyozi (Child Tax Credit) uchun ham bola SSN ga ega boʻlishi talab qilinadi.

Shtat soligʻi alohida

Federal soliqdan tashqari, aksariyat shtatlarda alohida shtat daromad soligʻi mavjud — bunday shtat rezidentlari ham federal, ham shtat deklaratsiyasini topshirishi mumkin. Toʻqqiz shtatda esa jismoniy shaxs daromad soligʻi yoʻq: Alyaska, Florida, Nevada, Nyu-Hempshir, Janubiy Dakota, Tennessi, Texas, Vashington va Vayoming. Biroq shtat soligʻining yoʻqligi federal soliqdan ozod qilmaydi — Form 1040 baribir topshiriladi.

Soliq va immigratsiya

Soliq intizomi immigratsiya jarayonida ham ahamiyatga ega. USCIS (fuqarolik va immigratsiya xizmati) fuqarolikka qabul qilishda “yaxshi axloqiy fazilat” (good moral character) bahosining bir qismi sifatida soliq majburiyatlari bajarilganini hisobga oladi; xodimlar odatda barcha zarur yillar uchun deklaratsiya topshirilganini soʻraydi va IRS maʼlumotnomalarini talab qilishi mumkin. Doimiy yashovchi sifatida shaxs butun dunyo daromadini IRS ga bildirishi qonuniy majburiyatdir.

Topshirmaslik oqibatlari

Deklaratsiyani oʻz vaqtida topshirmaslik jarimasi (failure-to-file): toʻlanmagan soliqning har oyi (yoki oyning bir qismi) uchun 5%, eng koʻpi bilan 25% gacha. Soliqni oʻz vaqtida toʻlamaslik jarimasi (failure-to-pay): har oy uchun 0,5%, 25% gacha. Toʻlanmagan qoldiqqa foizlar ham hisoblanadi va ular muddatdan boshlab har kuni murakkab tarzda (kompaund) oʻsadi; jismoniy shaxslar uchun stavka federal qisqa muddatli stavka + 3% ni tashkil etadi.

IRS elektron topshirish (e-file) ni standart usul sifatida taklif etadi va muvofiq keladigan soliq toʻlovchilar uchun bepul IRS Free File dasturini taqdim etadi; undan Form 4868 uzaytirish arizasini topshirish uchun ham foydalanish mumkin. Jarimalar “asosli sabab” (reasonable cause) boʻlganda kamaytirilishi yoki bekor qilinishi mumkin.