Buxoro muhojirlari: o‘zbek diasporasi Turkiya va Saudiya Arabistonida

Bugungi o‘zbek diasporasi faqat mustaqillikdan keyingi mehnat migratsiyasidan iborat emas. Undan ancha oldin — 1920-yillardan boshlab — Buxoro amirligining qulashi, bosmachilar harakatining bostirilishi va sovet dinga qarshi siyosati sabab minglab markaziy osiyoliklar vatanini tashlab, Afg‘oniston orqali Hijoz (hozirgi Saudiya Arabistoni) va Turkiyaga muhojir bo‘ldi. Quyida bu tarixiy “muhojir” jamoalarining shakllanishi ilmiy va ma’lumotnoma manbalar asosida, sanalar bilan bayon etiladi.

Buxoro amirligining qulashi

So‘nggi amir Sayyid Olimxon (Said Mir Muhammad Olimxon, 1880-yilda tug‘ilgan) 1911-yildan 1920-yilgacha hukmronlik qildi. 1920-yil 2-sentabrda Mixail Frunze boshchiligidagi Qizil Armiya Buxoroga hujum qildi va bir necha kunlik janglardan so‘ng Ark qal’asi qo‘ldan ketdi. Amir avval sharqiy Buxoro (hozirgi Tojikiston) tomonga, so‘ng Afg‘onistonning Kobul shahriga qochdi va 1944-yil 28-aprelda o‘sha yerda vafot etdi.

Bosmachilar harakati va qochqin to‘lqinlari

Sovet hukumatiga qarshi qurolli qarshilik — bosmachilar harakati — taxminan 1918-yildan 1930-yillar boshigacha davom etdi; eng avj olgan pallasida (1920–1922) qo‘zg‘olonchilar soni 20 000–30 000 kishiga yetgan deb baholanadi va ular Afg‘ondagi tayanch nuqtalaridan turib kollektivlashtirishga qarshi kurashdi. Ilmiy manbalarga ko‘ra, 1917–1926-yillarda taxminan 480 000 tojik, o‘zbek, turkman, qozoq va qirg‘iz Markaziy Osiyoni tark etib, asosan Afg‘onistonga o‘tgan. Sabablar: yerning milliylashtirilishi, masjid, madrasa va vaqflarning yopilishi, shariat sudlarining bekor qilinishi va “hujum” (paranji tashlash) siyosati edi.

Reklama

Saudiya Arabistoniga (Hijoz)

Afg‘onistondan va haj yo‘llari orqali muhojirlarning bir qismi Hijozga — Makka, Madina, Jidda va Toifga — o‘tdi. 1930-yillardan 1950–1960-yillarga qadar bo‘lgan to‘lqinlarda “turkistonlik”/“buxoriy” jamoasi shakllandi; 1980-yillarda yana bir oqim kelib qo‘shildi. Ilmiy adabiyotda Madinadagi “Buxoriya” mahallasi (Hayy/Shari’ al-Buxoriya) shu muhojirlar bilan bog‘liq real hudud sifatida qayd etilgan.

Turkiyaga (Istanbul, Zaytinburnu)

Turkiyada markaziy osiyolik (turkistonlik) muhojirlar XX asr davomida Istanbulning Zaytinburnu tumani, shuningdek Kayseri, Izmir va Anqara shaharlarida jamoalar tuzdi. Hujjatlashtirilgan keyingi to‘lqinlar: 1981-yilda Pokistondagi ko‘plab afg‘on-o‘zbek qochqinlari mavjud jamoalarga qo‘shilish uchun Turkiyaga ko‘chdi; 1982–1983-yillarda Turkiya turkiy xalqlarga mansub ~3 000–4 000 afg‘on qochqinini (turkman, qirg‘iz, o‘zbek, hazora) qabul qilib, avval Van ko‘li yaqinida, keyin Istanbul tomon joylashtirdi. Erta davr (1920–30-yillar) uchun Turkiyadagi aniq raqamlar mustahkam hujjatlashtirilmagan; ishonchli raqamlar 1981–1983-yillardagi to‘lqinga tegishli.

O‘zini “turkistonlik” yoki “buxoriy” deb atash

Ko‘p muhojirlar o‘zini “o‘zbek” yoki “tojik” emas, balki “turkistonlik” yoki “buxoriy” deb atadi — chunki bu nomlar chet elda, ayniqsa Saudiyada, tanish va hurmatli edi (“Buxoriy” nomi buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy vatani Buxoroni eslatardi). Kelganida (1930–1960-yillar) ular ko‘pincha o‘zlarini diniy muhojir (muhajirun) sifatida ko‘rsatgan, bu ularning qabul qilinish imkonini oshirgan.

Bugungi ko‘lami

Bugungi jamoaning aniq soni ma’lum emas — ishonchli aholi ro‘yxati yo‘q, baholar farq qiladi. Turkiyadagi o‘zbek diasporasi ~70 000 kishi deb keltiriladi (bu tarixiy muhojirlar va keyingi kelganlarni birlashtirishi mumkin). Saudiya Arabistoni bo‘yicha baholar keng — 300 000 kishidan (taxminan 2009-yil) 1 million kishigacha; bu raqamlar taxminiy. Tarixiy misol: 1909-yilda Makkada ~20 000 turkiy xalq vakili bo‘lgan (shaharning ~13 foizi).

Eslatma

Bu maqola ilmiy va ma’lumotnoma manbalardagi faktlarga asoslanadi. Muhim farqlar: Madinadagi musulmon “Buxoriya” mahallasini Quddusdagi “Buxoro mahallasi” (XIX asrda tashkil topgan buxorolik yahudiylar mahallasi) bilan aralashtirmaslik kerak; Saudiyada “turkistonlik” atamasi ba’zan uyg‘urlarni ham anglatadi. Manbalar: Cambridge/IJMES (“Hijra from the Russian Empire and the Soviet Union”), Bayram Balci tadqiqotlari (REMI), Encyclopedia.com (Basmachi), Wikipedia (“Sayyid Mir Muhammad Alim Khan”, “Uzbeks in Turkey”) va Cultural Survival.