Buxoro yahudiylari: Isroil va AQShga hijrat tarixi

Buxoro yahudiylari — tarixan Buxoro va Samarqand (sobiq Buxoro amirligi) atrofida yashagan Markaziy Osiyoning eng qadimiy etno-diniy guruhlaridan biri. Ular fors tilidagi yahudiylikning bir tarmogʻi boʻlib, madaniy jihatdan Eron va Afgʻoniston yahudiylariga yaqin. Quyida jamoaning tarixi va diaspora sifatida Isroil hamda AQShga hijrati faktlar bilan bayon etiladi (manbalar: Jewish Virtual Library, My Jewish Learning, Encyclopedia.com). Aholi sonlari — turli manbalardagi taxminiy baholar.

Til va qadimiy ildizlar

Jamoa buxorcha (bukhori), yaʼni ibroniy va oromiy soʻzlarni oʻz ichiga olgan tojik-fors lahjasida gaplashadi va anʼanaviy ravishda ibroniy yozuvidan foydalangan. Anʼanaga koʻra, ularning ildizi Fors davridan keyin oʻlkada qolgan yahudiylarga borib taqaladi; Markaziy Osiyo shaharlarida (Balx, Marv, Xorazm) yahudiylarning uzluksiz mavjudligi milodiy 8–9-asrlarga oid dalillar bilan tasdiqlanadi. Buxoro yahudiy jamoasi haqidagi ilk aniq eslatma 1240-yilga tegishli.

Amirlik davridagi hayot

Buxoro amirligida yahudiylar “zimmiy” (himoyadagi nomusulmon) maqomida boʻlgan, alohida mahallada (yahudiylar kvartali) yashagan va bir qator cheklovlarga duch kelgan — masalan, oʻziga xos kiyim taqib yurish va baʼzi qoidalar. 1793-yilda Magʻribdan kelgan ravvin Yosef Maimon (Maman) jamoani sefard (Ispaniya) diniy anʼanasiga oʻtishga yoʻnaltirdi, bu esa jamoaning diniy hayotiga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatdi.

Reklama

Rus istilosi va ilk hijrat

Rossiya 1865-yilda Toshkentni, 1868-yilda esa Turkistonni bosib oldi va Samarqand Rossiya Turkistoni tarkibiga oʻtdi; Buxoro shahri yana taxminan 50 yil amir boshqaruvidagi protektorat boʻlib qoldi. Yangi sharoitda harakat erkinligi va savdo imkoniyatlari kengaydi; Trans-Kaspiy temir yoʻli (1880–1905) mintaqaning yakkalanishiga chek qoʻydi. Aynan shu davrda — taxminan 1872-yildan — yahudiylarning Usmonlilar hukmronligidagi Falastinga (Quddusga) koʻchishi boshlandi.

Quddusdagi “Buxoro mahallasi”

1890-yilda Buxoro, Samarqand va Toshkent jamoalari vakillari Quddusda “Hovevei Zion” uyushmasini tuzdi; 1891-yilda ular yer sotib olib, “Buxoro mahallasi”ni (Shchunat HaBucharim) tashkil etdi; ilk inshoot — Musayef sinagogasi 1894-yilda bitkazildi. Oʻsha davrda bu mahalla Quddusdagi eng obod yahudiy dahalaridan biri hisoblangan. Birinchi jahon urushigacha Buxoroda tugʻilgan yahudiylarning taxminan 8 foizi (jami ~1 500 kishi) Quddusga koʻchgan edi.

Sovet davri

1924-yilda Sovet hokimiyati Markaziy Osiyoni qayta chizib, Oʻzbekiston va Tojikistonni tashkil etgach, tuzum dinni bosdi: sinagoga va maktablar yopildi, yahudiy-tojik tilidagi nashrlar 1926–1940-yillar orasida taqiqlandi va assimilyatsiya kuchaydi. Bu davrda hijrat asosan toʻsib qoʻyildi. Sovet emigratsiya darvozasi qisqa ochilgan 1972–1975-yillarda esa taxminan 8 000 kishi Isroilga koʻchdi.

1991-yildan keyingi ommaviy hijrat

Sovet Ittifoqi parchalangach, Isroil va AQShga (shuningdek Yevropa va Avstraliyaga) ommaviy hijrat tezlashdi. Baʼzi baholarga koʻra, 1993-yilga kelib Oʻzbekiston va Tojikistondagi ~50 000 Buxoro yahudiyining taxminan yarmi ketgan, 1989–2002-yillarda esa Oʻzbekiston yahudiylarining 90 foizdan ortigʻi mamlakatni tark etgan. Bugun Oʻzbekistonda faqat bir necha yuz kishi qolgan.

AQSh: Nyu-York, Kvins

AQShda jamoa asosan Nyu-Yorkning Kvins tumanida — Forest-Hills, Rego-Park va Kyu-Gardens dahalarida jamlandi; 108-koʻcha “Buxoro Brodveyi” deb ataladi. Nyu-Yorkda Buxoro yahudiylari jamoat markazi, “Bukharian Times” gazetasi va Buxoro yahudiylari kongressi faoliyat yuritadi. Bu jamoa oʻz tili, oshxonasi va musiqiy anʼanalarini saqlab qolgan.

Aholi soni (taxminiy)

Aniq aholi roʻyxati yoʻq, raqamlar manbalarga qarab farq qiladi. Eng yirik markaz — Isroil (~125 000–160 000, taxminan); AQShda ~70 000–75 000, shundan ~50 000 ga yaqini Nyu-York/Kvins hududida (taxminan). Butun dunyo boʻyicha jami baholar manbaga qarab ~150 000–200 000 dan ~300 000–350 000 gacha keltiriladi. Bularning barchasi — yagona aholi roʻyxatiga emas, balki turli baholarga asoslangan.