Hadis nima va qanday toʻplangan: hadis ilmi va Imom al-Buxoriy
Hadis — Paygʻambar Muhammad (sollallohu alayhi vasallam)ning soʻzlari, xatti-harakatlari va maʼqullashlari haqidagi rivoyat; Islomda Qurʼondan keyingi ikkinchi asosiy manba. Har bir hadis isnod (rivoyatchilar zanjiri) va matndan iborat; olimlar ularni sahih, hasan va zaifga ajratgan. Oltita asosiy sunniy toʻplam — «Kutubi sitta» — orasida eng nufuzlisi Buxoroda tugʻilgan Imom al-Buxoriyning «Sahih»idir. Faqat faktlar asosida maʼlumotnoma.

Qurʼondan keyin Islomning ikkinchi asosiy manbai — hadis, yaʼni Paygʻambar Muhammad (sollallohu alayhi vasallam)dan qolgan rivoyatlardir. Bu rivoyatlarni yuz yillar davomida toʻplash, tekshirish va saralash alohida ilmga aylangan. Ushbu toʻplamlarning eng nufuzlisini esa bugungi Oʻzbekiston hududida — Buxoroda tugʻilgan Imom al-Buxoriy tuzgan. Quyida hadis nima, u qanday saralanadi va Imom al-Buxoriy kimligi faqat faktlar asosida tushuntiriladi.
Hadis nima
Hadis — bu Paygʻambar Muhammad (sollallohu alayhi vasallam)ning soʻzlari, qilgan ishlari yoki uning huzurida qilingan bir ishni sukut bilan maʼqullashi haqidagi yozma rivoyatdir. Paygʻambarning ana shu soʻz, amal va maʼqullashlaridan iborat yoʻli «Sunnat» deb ataladi; hadislar esa Sunnatni bizgacha yetkazadigan matnlardir. Islom taʼlimotida hadis — Qurʼondan keyingi ikkinchi asosiy manba hisoblanadi.
Hadis va Qurʼon — farqi nimada
Qurʼon — musulmonlar eʼtiqodiga koʻra Allohning Paygʻambarga nozil qilingan bevosita, soʻzma-soʻz kalomi. Hadis esa Paygʻambarning oʻz soʻzlari va amallarining saqlanib qolgan yozuvidir. Shu bois ikkisi bir xil maqomda emas: Qurʼon matni bitta va oʻzgarmas, hadislar esa koʻp, turli darajadagi ishonchlilikka ega va shuning uchun alohida tekshiruvdan oʻtkaziladi.
Hadisning tuzilishi: isnod va matn
Har bir hadis ikki qismdan iborat. Birinchisi — isnod (yoki sanad): rivoyatni toʻplovchidan to uni Paygʻambardan eshitgan sahobagacha boʻlgan rivoyatchilar zanjiri. Ikkinchisi — matn: hadisning oʻzagi, yaʼni aslida aytilgan gap yoki tasvirlangan voqea. Hadis ishonchliligini baholashda avvalo mana shu zanjir — kim kimdan rivoyat qilgani — oʻrganiladi.
Hadis ilmi: sahih, hasan, zaif
Olimlar hadislarni ishonchlilik darajasiga koʻra tasnif qilgan: sahih (ishonchli, sogʻlom), hasan (yaxshi), zaif (kuchsiz) va mavzuʼ (toʻqib chiqarilgan). Sahih hadis uchun rivoyatchilar adolatli boʻlishi, xotirasi mustahkam boʻlishi, zanjir uzluksiz boʻlishi va matnda yashirin nuqson boʻlmasligi shart. Zanjir eng kuchsiz halqasi boʻyicha baholanadi. Rivoyatchilarning ishonchliligi va xotirasini oʻrganish uchun esa olimlar «ilmur-rijol» (rivoyatchilarni baholash ilmi)ni ishlab chiqqan.
Oltita kitob — «Kutubi sitta»
Sunniy anʼanada oltita asosiy hadis toʻplami «Kutubi sitta» (olti kitob) deb yuritiladi va ularning aksari milodiy 9-asrda tuzilgan: «Sahih al-Buxoriy» (Imom al-Buxoriy), «Sahih Muslim» (Muslim ibn al-Hajjoj), «Sunan Abu Dovud», «Jomeʼ at-Termiziy», «Sunan an-Nasoiy» va «Sunan Ibn Moja». Imom al-Buxoriy va Imom Muslimning toʻplamlari birgalikda «Sahihayn» deb ataladi va eng nufuzli ikki asar sanaladi.
Imom al-Buxoriy — Buxoro farzandi
«Sahihayn»ning eng nufuzlisi muallifi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy. U milodiy 810-yil (hijriy 194-yil) hozirgi Oʻzbekistondagi Buxoro shahrida tugʻilgan va 870-yil (hijriy 256-yil) Samarqand yaqinidagi Xartang (Hartang) qishlogʻida vafot etgan. Uning nisbasi — «al-Buxoriy» — ona shahri Buxoroga ishora qiladi.
«Sahih al-Buxoriy»
Imom al-Buxoriy koʻplab rivoyatlarni — anʼanaviy manbalarda koʻpincha 600 mingga yaqin deb keltiriladi — toʻplab, ulardan faqat oʻzi ishonchli deb bilganlarini saralagan. Uning «Sahih»ida takrorlari bilan birga taxminan 7 000–7 600 ta, takrorsiz esa Ibn Hajar al-Asqaloniy sanogʻiga koʻra qariyb 2 600 ta hadis bor (aniq raqam nashrga qarab bir oz farq qiladi). Asar sahih hadislarnigina jamlashga qaratilgani bilan ajralib turadi.
Termizlik va boshqa yurtdoshlar
Oltita kitob mualliflari orasida yana bir yurtdosh bor: Imom at-Termiziy (Abu Iso Muhammad ibn Iso, milodiy 824–892) hozirgi Oʻzbekistonning janubidagi Termiz shahridan boʻlib, «Jomeʼ at-Termiziy» toʻplamini tuzgan. Shunday qilib, dunyo musulmonlari eʼng koʻp murojaat qiladigan hadis toʻplamlaridan ikkitasi Movarounnahr — hozirgi Oʻzbekiston zaminidan chiqqan olimlarga tegishli.
Imom al-Buxoriy maqbarasi
Imom al-Buxoriyning qabri Samarqanddan qariyb 25 kilometr uzoqlikdagi Xartang qishlogʻida joylashgan. 1998-yilda shu yerda yangi yodgorlik majmuasi — maqbara, masjid va madrasa — barpo etilgan. Bugun bu joy Oʻzbekistondagi eng muhim ziyoratgoh va tarixiy obidalardan biri hisoblanadi.
Nega bu diaspora uchun muhim
Hadisning qanday saralanishini — isnod, matn va ishonchlilik darajalarini — bilish musulmon kishiga tarmoqlarda tarqaladigan «Paygʻambar shunday degan» degan har qanday iqtibosni tekshirib qabul qilishga yordam beradi. Bu, ayni paytda, diaspora uchun oʻz tarixiy merosini — Imom al-Buxoriy va at-Termiziy kabi butun Islom olamiga taniqli yurtdoshlarini — eslashdir. Bu maʼlumotnoma umumiy bilim beradi, diniy hukm yoki fatvo emas; aniq diniy masalalarda malakali ulamoga murojaat qilinadi.
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica — al-Kutub al-Sittah (the six canonical hadith collections)
- Wikipedia — Muhammad al-Bukhari (born 810 CE/194 AH in Bukhara; died 870 CE/256 AH near Samarkand)
- Wikipedia — Sahih al-Bukhari (hadith counts; ~2,602 without repetition per Ibn Hajar)
- Wikipedia — Kutub al-Sittah (the six books and the Sahihayn)
- Wikipedia — Memorial Complex of Imam al-Bukhari, Hartang near Samarkand (rebuilt 1998)

