Halol investitsiya: aksiyalarni Shariat boʻyicha qanday skrining qilinadi
Aksiya sotib olish obligatsiyadan nega farq qiladi, Shariat boʻyicha aksiyalar ikki bosqichli skrining (faoliyat va moliyaviy nisbatlar) orqali qanday baholanadi, AAOIFI, Dow Jones Islamic Market va MSCI standartlari qanday farq qiladi hamda daromadni «tatʼhir» (poklash) nima — faqat faktlar asosidagi maʼlumotnoma.

Koʻp musulmon sarmoyador uchun savol bitta: aksiya (ulush) sotib olish halolmi? Qisqa javob — aksiyaning oʻzi kompaniyaga sheriklikni bildiradi va bu, foizli obligatsiyadan farqli oʻlaroq, asli joiz. Lekin har qanday kompaniya ham mos kelavermaydi. Shu sabab olimlar aksiyani ikki bosqichli «skrining» (tekshiruv) orqali baholashni ishlab chiqqan. Quyida bu tizim faqat faktlar asosida tushuntiriladi.
Nega aksiya obligatsiyadan farq qiladi
Obligatsiya (bond) — bu qarz: egasi belgilangan foiz (kupon) oladi, bu esa ribaga kiradi. Aksiya esa kompaniyaning bir boʻlagiga egalik: foyda boʻlsa — dividend va narx oʻsishi, zarar boʻlsa — ulush qiymati tushadi. Bu haqiqiy sheriklik va tavakkalni boʻlishishdir. Shuning uchun Islom Hamkorlik Tashkiloti huzuridagi Xalqaro Islom Fiqh Akademiyasi aksiyalar savdosini — kompaniyaning asosiy faoliyati halol boʻlsa va bir qancha shartlarga rioya qilinsa — joiz deb belgilagan.
Birinchi bosqich: faoliyat skrini
Avvalo kompaniyaning asosiy biznesi koʻriladi. Quyidagi sohalardagi kompaniyalar mutlaqo chiqarib tashlanadi, chunki ularning asosiy daromadi harom:
- Anʼanaviy (foizli) bank va sugʻurta xizmatlari — riba asosida ishlaydi;
- Spirtli ichimliklar ishlab chiqarish va sotish;
- Choʻchqa goʻshti va undan tayyorlangan mahsulotlar;
- Qimor, kazino va tikish (betting);
- Tamaki;
- Kattalar uchun (axloqsiz) kontent va koʻngilochar sanoatning harom qismlari.
Agar kompaniyaning asosiy faoliyati halol boʻlsa-yu, ammo kichik bir qismi harom manbadan daromad keltirsa (masalan, mehmonxona tarkibidagi bar), qoida shunday: harom daromad umumiy tushumning 5 foizidan oshmasligi kerak. Oshsa — aksiya nomos (non-compliant) deb sanaladi.
Ikkinchi bosqich: moliyaviy nisbatlar
Asosiy biznes halol boʻlsa ham, kompaniya qancha foizli qarz koʻtargani va qancha foizli aktiv saqlagani tekshiriladi. Eng koʻp qoʻllanadigan uchta standart va ularning chegaralari quyidagicha:
- AAOIFI (Bahrayndagi Islom moliya tashkilotlari standart kengashi, eng qatʼiy): foizli qarz bozor kapitalizatsiyasining 30 foizidan kam; foizli naqd va qimmatli qogʻozlar ham 30 foizdan kam; harom daromad 5 foizdan kam. Hisob joriy bozor narxida olinadi.
- Dow Jones Islamic Market (DJIM): har bir nisbat uchun chegara 33 foiz, lekin 24 oylik oʻrtacha bozor kapitalizatsiyasiga nisbatan hisoblanadi.
- MSCI Islamic: chegara 33,33 foiz, ammo bozor narxiga emas, balki jami aktivlarga (balans) nisbatan olinadi.
Shu bois bitta kompaniya bir standartda «halol», boshqasida «nomos» chiqishi mumkin — chegara va hisob usuli har xil. Shuning uchun sarmoyador qaysi standartga amal qilayotganini bilishi muhim.
Nazorat kengashi va indekslar
Yirik indekslarni mustaqil Shariat nazorat kengashi (Shari'ah Supervisory Board) — islom huquqi va moliya boʻyicha olimlar — nazorat qiladi. Masalan, Dow Jones Islamic Market indeksi 1999-yilda Bahraynda ishga tushirilgan va uni S&P Dow Jones Indices yuritadi; kompaniyalar roʻyxati muntazam qayta koʻrib chiqiladi. Bugun FTSE, MSCI va boshqa provayderlarda ham islomiy indekslar mavjud.
Tatʼhir (purification): daromadni poklash
Skriningdan oʻtgan kompaniyada ham oz miqdorda harom daromad (masalan, bankdagi naqd puldan olingan foiz) boʻlishi mumkin. Bu holda sarmoyador oʻz ulushiga toʻgʻri keladigan harom qismni hisoblab, uni savob niyatisiz xayriyaga berishi — «tatʼhir» (poklash) deyiladi. Bu pul zakot yoki sadaqa savobiga oʻtmaydi; u faqat mol-mulkni harom aralashmadan tozalash uchun beriladi.
Skrining hamma narsani halol qilmaydi
Skrining faqat kompaniyaning oʻzi mos yoki yoʻqligini aniqlaydi. Savdoning usuli alohida masala: koʻpchilik olimlar foizli marja (margin) hisobidan savdo qilish, «short» (qisqa) sotish va haddan ortiq noaniqlik (gʻarar) boʻlgan spekülyatsiyani man etadi. Yaʼni halol aksiyani ham harom usulda sotib olish mumkin — bu ikkisi boshqa-boshqa shart.
Manbalar
- International Islamic Fiqh Academy (OIC) — resolutions on trading in company shares
- AAOIFI (Bahrain) — Shari'ah Standard No. 21 on financial papers (shares and bonds)
- Dow Jones Islamic Market Index — screening methodology, Shari'ah Supervisory Board
- Amal Invest — Are stocks halal? The AAOIFI screening rules (30% debt, 5% impure income, purification)
- Halal Terminal — AAOIFI vs DJIM vs MSCI screening standards compared (30% vs 33% vs 33.33%)

