Meros Islom huquqida qanday taqsimlanadi: faroiz asoslari

Meros (arabcha “miros”) — vafot etgan kishidan qolgan mol-mulkning uning yaqinlariga taqsimlanishi. Islomda bu masala tasodifga qoldirilmagan: kimga qancha tegishi asosan Qur’oni karimda aniq belgilangan va bu soha faroiz ilmi (ilm al-faroiz — “belgilangan ulushlar ilmi”) deb ataladi. Quyida merosning manbalari, taqsimotdan oldingi majburiyatlar, belgilangan ulushlar, o‘g‘il va qizning hissasi, er-xotin va ota-onaning ulushi hamda O‘zbekistondagi amaliy jihat — nufuzli diniy va ma’lumotnoma manbalari asosida, faktlar bilan bayon etiladi.

Manbalari: Qur’on, sunna va ijmo

Merosning asosiy manbai — Qur’onning uch oyati: Niso surasi 11- va 12-oyatlar hamda 176-oyat. Ular ulushlarni aniq kasrlar bilan belgilaydi. Bu oyatlar Payg‘ambar (s.a.v.) sunnasi va olimlar ijmosi (birdamligi) bilan to‘ldiriladi. Shu sababli meros taqsimoti — Islom huquqining eng batafsil va matematik ishlab chiqilgan bo‘limlaridan biri.

Taqsimotdan oldin: to‘rt majburiyat tartibi

Meros vorislarga bo‘linishidan oldin, marhumning mol-mulkidan quyidagilar shu tartibda ajratiladi: (1) dafn va kafan xarajatlari; (2) marhumning qarzlari (bandalar va, ba’zi qarashlarda, Allohga bo‘lgan qarzlar — masalan to‘lanmagan zakot); (3) vasiyat (agar qilingan bo‘lsa) — lekin faqat mol-mulkning uchdan biridan (1/3) oshmagan qismida va voris bo‘lmagan kishiga; (4) shundan keyin qolgan mol-mulk belgilangan ulushlar bo‘yicha vorislarga taqsimlanadi.

Reklama

Belgilangan ulushlar (farz ulushlari)

Qur’on olti aniq kasrni belgilaydi: 1/2, 1/4, 1/8, 2/3, 1/3 va 1/6. Muayyan vorislar (masalan, er, xotin, ota, ona, qizlar) shu belgilangan ulushlarni oladi; ulush egalariga bergandan keyin qolgan mol-mulk esa “asaba” — qoldiq vorislarga (odatda erkak avlod: o‘g‘il, ota, aka-uka va h.k.) o‘tadi. Bu ulushlar ilohiy tarzda belgilangan va o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirilmaydi.

O‘g‘il va qizning ulushi: 2:1 nisbati

Niso surasi 11-oyatga ko‘ra, farzandlar orasida o‘g‘il qizning ikki hissasini oladi (2:1). Olimlar buni erkakning Islomdagi moliyaviy majburiyatlari bilan izohlaydi: erkak nikohda mahr to‘laydi, xotini va bola-chaqasini hamda muhtoj qarindoshlarini ta’minlashga majbur, ayolning mol-mulki esa faqat o‘ziniki bo‘lib qoladi va uni sarflashga majbur emas. Ya’ni ko‘proq ulush ko‘proq majburiyat bilan bog‘liq.

Qizlarning ulushi (o‘g‘il bo‘lmasa)

Agar marhumning o‘g‘li bo‘lmasa: bitta qiz mol-mulkning yarmini (1/2) oladi; ikki yoki undan ortiq qiz esa birgalikda uchdan ikki qismini (2/3) teng bo‘lishadi. O‘g‘il mavjud bo‘lsa, qizlar 2:1 nisbatida u bilan birga qoldiqni oladi.

Er va xotinning ulushi

Niso surasi 12-oyat: er, agar rafiqasidan farzand qolmagan bo‘lsa, uning merosidan yarmini (1/2), farzand bo‘lsa to‘rtdan birini (1/4) oladi. Xotin esa, agar eridan farzand qolmagan bo‘lsa to‘rtdan birini (1/4), farzand bo‘lsa sakkizdan birini (1/8) oladi. Bir necha xotin bo‘lsa, ular shu ulushni o‘zaro teng bo‘lishadi.

Ota-onaning ulushi

Marhumning farzandi bo‘lsa, ota va ona har biri mol-mulkning oltidan birini (1/6) oladi. Farzand bo‘lmasa va ota-ona asosiy voris bo‘lsa, ona uchdan bir (1/3), ota qolgan qismni (asaba sifatida) oladi. Bobo va buvi ham ma’lum hollarda (ota yoki ona bo‘lmasa) ularning o‘rnini bosishi mumkin.

Vasiyat va sovg‘aning o‘rni

Belgilangan ulushga ega bo‘lgan vorisga vasiyat qilinmaydi — mashhur hadisda “vorisga vasiyat yo‘q” deyilgan. Vasiyat faqat mol-mulkning uchdan bir qismigacha va meros olmaydigan kishilarga (masalan, yetim nabira, xayriya, do‘st) qilinishi mumkin. Kishi tirikligida qilgan chin sovg‘asi (hiba) esa meros emas — u vasiyat chegarasiga kirmaydi, chunki bu mol-mulk allaqachon egasidan chiqib bo‘lgan.

O‘zbekistonda: qonun va amaliyot

O‘zbekistonda rasmiy meros masalalari dunyoviy Fuqarolik kodeksi asosida — notarius va sud orqali hal etiladi; qonun bo‘yicha erkak va ayol vorislar teng huquqli. Ko‘p oilalar mol-mulkni ma’naviy-diniy jihatdan taqsimlashda faroiz qoidalariga ham amal qilishni istaydi. Ikki tizim farq qilgan murakkab holatlarda (masalan, ulushlarni hisoblash, turli toifadagi vorislar) malakali huquqshunos va bilimli olimga murojaat qilish tavsiya etiladi.

Eslatma

Bu maqola meros bo‘yicha umumiy diniy-huquqiy faktlarni bayon qiladi va shaxsiy fatvo yoki yuridik maslahat o‘rnini bosmaydi. Aniq holatlar (masalan, bir vaqtda ko‘p vorislar, “avl” va “radd” hisob-kitoblari, mazhablar orasidagi farqlar) alohida ko‘rib chiqishni talab qiladi. Manbalar: Quran.com (Niso surasi 4:11, 4:12, 4:176 va ularning tafsiri), Islamic inheritance jurisprudence (ensiklopedik sharh), Al-Islam.org, FaraidHub, hamda O‘zbekiston Fuqarolik kodeksi (meros bo‘limi).