Jahon savdo tashkiloti (WTO) qanday ishlaydi va O'zbekiston a'zoligi: tushuntiruvchi ma'lumotnoma

Jahon savdo tashkiloti (inglizcha World Trade Organization, WTO; o'zbek matbuotida ko'pincha JST) — davlatlar o'rtasidagi savdoni umumiy qoidalar asosida tartibga soluvchi yagona global xalqaro tashkilot. U 1995-yil 1-yanvarda ish boshlagan va shtab-kvartirasi Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan. WTOning asosiy vazifasi — savdo qoidalarini muzokaralar orqali kelishib olish, ularni amalda qo'llash va a'zolar o'rtasidagi savdo nizolarini hal qilishdir (Manba: Britannica — World Trade Organization; WTO — Understanding the WTO).

GATT tarixi va 1995-yilda tashkil topishi

WTO yo'qdan paydo bo'lmagan. 1947-yilda yetakchi savdo davlatlari Tariflar va savdo bo'yicha Bosh bitimni (General Agreement on Tariffs and Trade, GATT) imzolab, ko'p tomonlama savdo tizimining asosiy qoidalarini o'rnatgan edi. GATT qariyb yarim asr davomida bojlarni bosqichma-bosqich kamaytirishga qaratilgan savdo raundlarini tashkil etdi, biroq u to'liq huquqli xalqaro tashkilot emas, balki vaqtinchalik bitim sifatida ishlab keldi. 1986–1994-yillardagi Urugvay raundi yakunida GATT o'rniga doimiy institut — WTO tuzildi va u 1995-yil 1-yanvardan GATTning vorisi sifatida faoliyatini boshladi (Manba: USTR — History of the WTO; Britannica — World Trade Organization).

Asosiy tamoyillar: eng qulaylik va milliy rejim

WTO tizimi ikki asosiy kamsitmaslik tamoyiliga tayanadi. Birinchisi — eng qulay sharoitdagi davlat (Most-Favoured-Nation, MFN) tamoyili: agar bir a'zo boshqa bir davlat mahsulotiga biror imtiyoz (masalan, past boj) bersa, xuddi shu imtiyozni darhol va shartsiz ravishda barcha WTO a'zolarining shunday mahsulotiga ham berishi shart. Ya'ni a'zolar o'rtasida ayirmachilik qilib bo'lmaydi. Ikkinchisi — milliy rejim (National Treatment) tamoyili: chet eldan kelgan tovar bozorga kirgandan keyin unga o'z mamlakatida ishlab chiqarilgan tovar bilan bir xil muomala qilinishi kerak. Bu ikki tamoyil WTO huquqining o'zagini tashkil etadi (Manba: WTO — Principles of the Trading System; METI — MFN Treatment Principle).

Reklama

Tuzilmasi va Jenevadagi shtab-kvartira

WTO a'zolar tomonidan boshqariladigan tashkilot bo'lib, qarorlar odatda konsensus (umumiy rozilik) asosida qabul qilinadi. Eng yuqori organ — Vazirlik konferensiyasi (Ministerial Conference) bo'lib, u odatda har ikki yilda bir marta yig'iladi. Kundalik ishlarni barcha a'zo davlatlar vakillaridan iborat Bosh kengash (General Council) olib boradi; u, shuningdek, Nizolarni hal qilish organi va Savdo siyosatini ko'rib chiqish organi sifatida ham yig'iladi. Tashkilotning ma'muriy ishlarini Jenevadagi Kotibiyat (Secretariat) va uni boshqaradigan Bosh direktor amalga oshiradi. Shtab-kvartira Jenevadagi Uilyam Rappard markazi (Centre William Rappard) binosida joylashgan (Manba: WTO — Whos who / WTO organization; Britannica — World Trade Organization).

Savdo raundlari va bitimlar qanday ishlaydi

WTO qoidalari ko'p tomonlama muzokaralar — savdo raundlari — orqali ishlab chiqiladi. A'zolar bojlarni kamaytirish, subsidiyalar, xizmatlar savdosi (GATS), intellektual mulk (TRIPS) va qishloq xo'jaligi kabi masalalar bo'yicha kelishib, ularni majburiy bitimlar shaklida rasmiylashtiradi. Har bir a'zo o'z bojlari bo'yicha majburiyatlar jadvalini (schedule of commitments) taqdim etadi. 2001-yilda boshlangan Doha raundi ko'p masalalarda tiqilib qolgan bo'lsa-da, keyinchalik ayrim yo'nalishlarda — masalan, 2013-yilgi Savdoni soddalashtirish bitimi va baliq ovlash subsidiyalari bo'yicha muzokaralarda — alohida kelishuvlar erishildi (Manba: WTO — Understanding the WTO; Britannica — World Trade Organization).

Nizolarni hal qilish tizimi

WTOning eng muhim jihatlaridan biri — savdo nizolarini hal qilishning qoidalarga asoslangan tizimidir. Agar bir a'zo boshqasini qoidalarni buzganlikda ayblasa, ish Nizolarni hal qilish organiga (Dispute Settlement Body, DSB) olib chiqiladi. Avval maxsus hay'at (panel) ishni ko'rib, xulosa beradi; qaror natijasidan norozi tomon uni Apellyatsiya organiga (Appellate Body) shikoyat qilishi mumkin edi — bu doimiy ravishda ettita a'zodan iborat organ. Agar davlat qoidalarni buzgan deb topilsa, u o'z choralarini qoidalarga moslashi yoki jabrlangan tomonga savdo imtiyozlari bilan javob berishga rozilik berishi kerak. So'nggi yillarda Apellyatsiya organi yangi a'zolar tayinlanmagani sababli to'liq ishlay olmay qoldi, bu esa tizimning dolzarb muammolaridan biri (Manba: WTO — Dispute Settlement; Britannica — World Trade Organization).

A'zolik qanday beriladi

WTOga a'zolik — uzoq va murakkab jarayon. Nomzod davlat avval rasmiy ariza beradi, so'ng uning savdo rejimini o'rganuvchi ishchi guruh (Working Party) tuziladi. Davlat o'z iqtisodiy va savdo siyosatini bayon etuvchi memorandum taqdim etadi, a'zolarning yuzlab savollariga javob beradi hamda qonunchiligini WTO qoidalariga moslashtiradi. Shu bilan birga, u manfaatdor a'zolar bilan ikki tomonlama bozorga kirish (bilateral market access) muzokaralari olib boradi — bojlar va xizmatlar bo'yicha majburiyatlarni kelishadi. Barcha muzokaralar yakunlanib, ishchi guruh hisoboti tayyor bo'lgach, a'zolik to'plami tasdiqlanadi va nomzod davlat parlamenti uni ratifikatsiya qilgach, u to'liq a'zoga aylanadi. 2024-yilda Sharqiy Timor va Komor orollari qo'shilgach, WTO a'zolari soni 166 taga yetgan (Manba: WTO — Accessions; WTO — Members and Observers).

O'zbekistonning a'zolik yo'li

O'zbekiston WTOga a'zo bo'lish uchun arizani ancha erta — 1994-yil dekabrda topshirgan va o'sha yili uning arizasini ko'rib chiqish uchun ishchi guruh tuzilgan edi. Biroq jarayon uzoq yillar sust kechdi va aslida to'xtab qoldi: Islom Karimov davridagi yopiq, davlat nazoratidagi iqtisodiy siyosat WTO talab qiladigan ochiqlik va bozor islohotlariga mos kelmas edi. Natijada 2000-yillarning o'rtalaridan boshlab muzokaralar deyarli to'xtab, qariyb o'n besh yillik tanaffus yuz berdi (Manba: Eurasianet — Uzbekistan making a push to gain WTO membership; The Diplomat — Will Uzbekistan's 31-Year Effort to Join the WTO Finally Pay Off?).

Prezident Shavkat Mirziyoyev davridagi iqtisodiy islohotlar bilan jarayon qayta jonlandi: O'zbekiston 2020-yildan boshlab a'zolik shartlari bo'yicha faol muzokaralarni qayta yo'lga qo'ydi. So'nggi yillarda ishchi guruh yig'ilishlari muntazam o'tkazilmoqda — 2026-yil 27–28-iyulda ishchi guruhning 13-majlisi, 2025-yil 5–6-noyabrda esa 11-majlisi bo'lib o'tdi. O'zbekiston yuzlab savollarga javob berdi, 190 ga yaqin qonun va me'yoriy hujjatni WTO talablariga moslashtirdi va ko'plab davlatlar bilan ikki tomonlama muzokaralarni yakunladi (Manba: WTO — Accession news 27 July 2026; Gazeta.uz — Uzbekistan reaffirms commitment to finalize WTO accession in 2026).

2026-yil kuzi holatiga ko'ra, O'zbekiston hali WTOning to'liq a'zosi emas — jarayon yakuniy bosqichida davom etmoqda. Mamlakat 34 ta manfaatdor a'zodan 31–33 tasi bilan bozorga kirish bo'yicha ikki tomonlama kelishuvlarni yakunlab, hujjatlarni WTO Kotibiyatiga topshirgan; qolgan bir nechta muzokara va ishchi guruh hisobotini yakunlash vazifasi turibdi. Mart oyida O'zbekiston Kamerunning Yaunde shahrida o'tgan 14-Vazirlik konferensiyasi (MC14) ga qadar a'zolikni yakunlashni rejalashtirgan edi, biroq bu muddatga ulgurilmadi. Rasmiylar a'zolikni 2026-yil ichida yakunlashga intilayotganini bildirmoqda; ammo qat'iy sana hali e'lon qilinmagan (Manba: WTO — Accession news 27 July 2026; Gazeta.uz — Uzbekistan plans to become full WTO member in 2026).