Sukuk (Islom obligatsiyalari) qanday ishlaydi: tushuntiruvchi ma'lumotnoma

Sukuk (arabcha “sakk” so'zining ko'pligi — “hujjat”, “sertifikat”) — bu Islom huquqi (shariat) talablariga mos keladigan investitsiya sertifikatlaridir. Ularni ko'pincha “Islom obligatsiyalari” deb atashadi, lekin bu to'liq to'g'ri emas: oddiy obligatsiya egasi emitentga qarz beradi va evaziga foiz (interest) oladi, sukuk egasi esa muayyan real aktivga yoki loyihaga bo'lgan ulushli egalik (beneficial ownership) sertifikatini qo'lga kiritadi va o'sha aktiv keltirgan daromaddan ulush oladi (Manba: BDCB — Islamic Investment; Wikipedia, “Sukuk”).

Nega oddiy obligatsiyadan farq qiladi

Asosiy farq — riba (foiz) taqiqida. Islomda pulning o'zidan oldindan belgilangan foiz olish man etilgan; daromad esa real iqtisodiy faoliyat, savdo yoki ijaradan kelib chiqishi kerak. Shuning uchun oddiy obligatsiya qarz majburiyati bo'lsa, sukuk aktivga asoslangan qimmatli qog'ozdir: investor loyihaning foydasida ham, zararida ham qatnashishi mumkin (risk-sharing). Oddiy obligatsiyada emitent to'lovni kafolatlaydi, sukukda esa daromad aktivning haqiqiy ishlashiga bog'lanadi (Manba: Zoya Finance — Understanding Sukuk; World Bank Blogs — State of the Sukuk Market).

Sukuk qanday chiqariladi

Odatda sxema shunday bo'ladi: kapital jalb qilmoqchi bo'lgan tashkilot maxsus maqsadli korxona (Special Purpose Vehicle, SPV) tuzadi. SPV aktivni (masalan, bino, yo'l yoki uskunani) sotib oladi yoki egalik qiladi, investorlarga sukuk sertifikatlarini sotadi va yig'ilgan pulni asl tashkilotga uzatadi. Aktivdan keladigan ijara yoki savdo daromadi investorlarga ulush sifatida qaytariladi. Har bir sukuk chiqarilishi shariat kengashi (Shariah board) tomonidan tasdiqlanishi shart — u tuzilma Islom talablariga mosligini tekshiradi (Manba: Baker McKenzie — The Rise of Sukuk; islamicfinance.com — Guide to Structuring Sukuk).

Reklama

Asosiy tuzilmalari

Sukuk har xil Islomiy shartnoma turlariga asoslanadi. Eng keng tarqalganlari: Ijara sukugi — ijara (lizing) asosida, aktiv ijaraga berilib, ijara haqi investorlarga taqsimlanadi; Murobaha sukugi — ustama bilan savdo (xarid narxi + kelishilgan foyda) asosida; Mudoraba va Musharaka sukugi — sheriklik va foydani birgalikda bo'lishishga asoslangan; Istisno sukugi — qurilish va ishlab chiqarishni moliyalashtirish uchun. Qaysi tuzilma tanlanishi moliyalashtirilayotgan loyiha turiga bog'liq (Manba: BDCB; Sukuk.com — Sukuk Structures).

Standartlar: AAOIFI

Sukuk tuzilmalarining global miqyosdagi asosiy me'yoriy hujjati — Bahraynda joylashgan AAOIFI (Islomiy moliya institutlari uchun buxgalteriya va audit tashkiloti)ning 17-shariat standartidir; u sukukning 14 xil turini belgilab beradi. 2008-yilda AAOIFI muhim bayonot chiqarib, bozordagi ko'plab tuzilmalar shariat talablaridan chetga chiqqanini ta'kidlagan. 2025-yilda muhokama qilingan yangi 62-standart esa sukukni haqiqiy aktivga egalik va chinakam risk-sharing tomon yo'naltirishni, shaffoflikni kuchaytirishni ko'zda tutadi (Manba: HalalWallet — AAOIFI Standard No. 17; FIM Partners — AAOIFI Shariah Standard No. 62).

Global bozor hajmi

Sukuk endi nishali vosita emas: 2024-yilda global sukuk bozorining hajmi taxminan 1,38 trillion dollarga baholangan, yillik sukuk chiqarilishi esa taxminan 180 milliard dollarga yetgan. Bozorning eng yirik o'yinchilari — Malayziya (davlat sukugi bo'yicha yetakchi), hamda Fors ko'rfazi davlatlari (Saudiya Arabistoni, BAA va boshqalar). Jahon banki ham sukukni infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishning o'sib borayotgan vositasi deb baholaydi (Manba: IMARC Group — Sukuk Market; World Bank Blogs).

Xavf va cheklovlar

Sukuk ham xavfsiz emas: aktiv qiymatining pasayishi, loyihaning daromad keltirmasligi yoki tuzilmaning amalda qarzga o'xshab qolishi (ya'ni shaklan shariatga mos, mazmunan oddiy obligatsiyaga yaqin “asosi sun'iy” sukuk) muammolari uchraydi. Shuning uchun investor sukuk qaysi aktivga asoslanganini, uni kim kafolatlayotganini va shariat kengashi fatvosini diqqat bilan tekshirishi kerak (Manba: World Bank Blogs; FIM Partners).

O'zbekiston uchun ahamiyati

O'zbekiston Islomiy moliyaga yo'l ochmoqda. 2026-yil 27-martda Prezident Shavkat Mirziyoyev Islomiy bank faoliyati to'g'risidagi qonunni imzoladi; qonun murobaha, musharaka va sukuk kabi shariatga mos modellarni ruxsat etadi hamda Markaziy bank huzurida besh a'zoli Islomiy moliya kengashi tuzilishini belgilaydi. Markaziy bank 2025-yilda Islomiy moliyaviy xizmatlar kengashiga (IFSB), 2026-yilda esa AAOIFIga a'zo bo'ldi (Manba: SpecialEurasia — Uzbekistan Islamic Finance Law; UNDP Uzbekistan).

Kapital bozori to'g'risidagi qonun loyihasiga sukukka bag'ishlangan alohida bob kiritilmoqda — u davlat (suveren) sukugini chiqarish uchun huquqiy asos yaratishni, Islom moliyasi standartlariga muvofiqlik talablarini va investorlarni himoya qilish mexanizmlarini ko'zda tutadi. Rejalarga ko'ra, O'zbekistonning birinchi sukugi suveren bo'lishi va, jumladan, Toshkent–Andijon avtomagistralining bir qismini moliyalashtirishga yo'naltirilishi mumkin (Manba: Trend.az — Uzbekistan plans sovereign sukuk; International Finance — Uzbekistan eyes debut sukuk).