Janoza va dafn marosimi Islomda: g‘usl, kafan, janoza namozi va dafn qanday ado etiladi
Islomda marhumni so‘nggi yo‘lga kuzatish to‘rtta asosiy amaldan iborat: g‘usl (yuvish), kafan (oq matoga o‘rash), janoza namozi va dafn (ko‘mish). Bu ma’lumotnomada har bir bosqich, janoza namozining tartibi (to‘rt takbir, ruku va sajdasiz), motam qoidalari hamda O‘zbekistondagi va chet eldagi diaspora uchun amaliy jihatlar faqat manbalarga asoslangan holda tushuntiriladi. Bu diniy marosim yuridik yoki shaxsiy fatvo o‘rnini bosmaydi.
Islom huquqida musulmon kishi vafot etganda uning jasadini so‘nggi yo‘lga kuzatish — tirik musulmonlar zimmasidagi majburiyat (farzi kifoya): agar jamoadan bir qism kishi uni ado etsa, qolganlardan soqit bo‘ladi; hech kim ado etmasa, butun jamoa gunohkor bo‘ladi. Marosim to‘rt asosiy amaldan iborat: g‘usl (jasadni yuvish), kafan (oq matoga o‘rash), janoza namozi va dafn (ko‘mish). Quyida har bir bosqich faqat manbalarga asoslangan faktlar bilan bayon etiladi.
1. G‘usl — jasadni yuvish
Jasad toza suv bilan toq marta — odatda uch, zarur bo‘lsa besh yoki yetti marta — yuviladi. Yuvishni odatda marhum bilan bir jinsdagi yaqin qarindoshlar yoki mahsus kishilar ado etadi: erkakni erkaklar, ayolni ayollar yuvadi (er-xotin bir-birini yuvishi ayrim mazhablarda joiz). Jangda shahid bo‘lgan kishi, ko‘pchilik ulamolar fikricha, yuvilmaydi va o‘z kiyimida ko‘miladi. Yuvish tartibi tahorat bilan boshlanadi.
2. Kafan — oq matoga o‘rash
Jasad sodda, oq matoga o‘raladi. An’anaviy tartibda erkak uchun uch bo‘lak, ayol uchun besh bo‘lak mato ishlatiladi. Kafan hashamatli emas, sodda va toza bo‘lishi sunnatga muvofiq hisoblanadi. Haj yoki umra ihromidagi holatda vafot etgan kishi uchun alohida qoidalar mavjud.
3. Janoza namozi — tartibi
Janoza namozi tik turib o‘qiladi; unda ruku (egilish) va sajda yo‘q. Namoz to‘rt takbirdan iborat: birinchi takbirdan so‘ng (hanafiy mazhabida sano, so‘ngra) Fotiha o‘qiladi; ikkinchi takbirdan keyin Payg‘ambar (s.a.v.)ga salavot aytiladi; uchinchi takbirdan so‘ng marhum uchun duo qilinadi; to‘rtinchi takbirdan keyin salom beriladi. Janoza namozi ham farzi kifoya — jamoat bilan o‘qilishi afzal.
4. Dafn — ko‘mish
Marhum imkon qadar tez — ko‘plab ulamolar fikricha, vafotdan so‘ng bir kun ichida — ko‘miladi. Jasad qabrga qo‘yilib, yuzi qibla (Makka) tomoniga qaratiladi; odatda o‘ng yoniga yotqiziladi. Islomda jasadni yoqish (krematsiya) qat’iy man etiladi — mayit yerga ko‘miladi. Qabrni haddan tashqari hashamatli qurish ayrim rivoyatlarda yoqtirilmaydi.
Motam va ta’ziya
Qarindosh-urug‘ va do‘stlar ta’ziya bildiradi; umumiy motam odatda uch kun davom etadi. Eri vafot etgan ayol uchun idda muddati — to‘rt oy o‘n kun — belgilangan (agar homilador bo‘lsa, tug‘ruqgacha). Islom ta’limotida haddan oshgan faryod, jasadni ko‘z-ko‘z qilish va dabdaba qoralanadi; sabr va duo tavsiya etiladi. O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda keng tarqalgan uchligi, ettiligi, yigirmasi va qirqi kabi ma’raka-yig‘inlar madaniy-mahalliy odatlar bo‘lib, ularning diniy maqomi ulamolar o‘rtasida bahsli.
O‘zbekistonda amaliy tartib
O‘zbekistonda janoza odatda mahalla va masjid orqali tashkil etiladi; jasad mahalliy qabristonga ko‘miladi. Vafot davlat organi — Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi (FHDYo) tomonidan ro‘yxatga olinib, o‘lim guvohnomasi beriladi; bu hujjat meros, pensiya va boshqa yuridik masalalar uchun zarur. Diniy marosim mahalla imomi ishtirokida o‘tkaziladi.
Chet eldagi diaspora uchun
AQSh va boshqa mamlakatlarda jarayon boshqacha tashkil etiladi: o‘lim guvohnomasi (death certificate) rasmiylashtiriladi, dafn odatda dafn uyi (funeral home) va musulmon qabristoni orqali amalga oshiriladi. Ba’zi shtatlarda balzamlash (embalming) yoki tobut talab qilinishi mumkin — bu Islomdagi tez va soddalik tamoyili bilan to‘qnash kelishi mumkin, shu bois ko‘plab oilalar musulmon dafn xizmatlariga murojaat qiladi. Jasadni O‘zbekistonga olib ketish (repatriatsiya) uchun konsullik hujjatlari va tegishli ruxsatlar talab etiladi.
Xulosa: Islomda janoza va dafnning mohiyati — jasadni tez, sodda va hurmat bilan so‘nggi yo‘lga kuzatish: g‘usl, kafan, janoza namozi va dafn. Dunyoviy qonun esa o‘lim guvohnomasi va ro‘yxatga olishni talab qiladi. Bu ma’lumotnoma umumiy faktlarni beradi; aniq hollarda mahalliy imom va rasmiy organlarga murojaat qilinadi.
