Markaziy Osiyo Ittifoqi (1994): O'zbekiston, Qozog'iston va Qirg'izistonning iqtisodiy integratsiyasi
Mustaqillikning dastlabki yillarida uchta Markaziy Osiyo davlati — O'zbekiston, Qozog'iston va Qirg'iziston — 1994-yilda yagona iqtisodiy makon tuzdi. Bu Moskvasiz, mintaqaning o'zi boshlagan birinchi yirik integratsiya urinishi edi.
1991-yilda SSSR va u bilan birga yagona rubl zonasi qulagach, yangi mustaqil davlatlar o'zaro iqtisodiy aloqalarni saqlab qolish yo'lini izladi. Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu, ayniqsa, dolzarb edi — ularning iqtisodiyoti sovet davrida bir-biriga chambarchas bog'langan edi. Shu zamin ustida 1994-yilda mintaqaviy integratsiya loyihasi vujudga keldi (Manba: Kushkumbayev — Gone but Not Forgotten: The Central Asian Union, 1990–2005; Wikipedia — Central Asian Union).
Tashkil etilishi (1994)
1994-yil 10-yanvarda Toshkentda Qozog'iston va O'zbekiston «Yagona iqtisodiy makon tuzish to'g'risida»gi shartnomani imzoladi; uni prezidentlar Nursulton Nazarboyev (Qozog'iston) va Islom Karimov (O'zbekiston) qo'llab-quvvatladi. Qirg'iziston, prezident Asqar Akayev davrida, 1994-yil 30-aprelda shartnomaga qo'shildi. 1994-yil 8-iyulda Olmaotadagi sammitda uchala davlat rahbari ittifoq institutlarini tuzishga kelishdi — odatda shu sana Markaziy Osiyo Ittifoqining rasmiy tashkil etilishi sifatida keltiriladi (Manba: Kushkumbayev — Gone but Not Forgotten; Wikipedia — Central Asian Union).
Tuzilgan institutlar
Ittifoq bir qancha organ tuzdi: Davlatlararo Kengash (davlat rahbarlaridan iborat oliy organ), Bosh vazirlar va tashqi ishlar vazirlari kengashlari, hamda markazi Olmaotada bo'lgan doimiy Ijroiya qo'mita. Shuningdek, Qozog'iston, O'zbekiston va Qirg'iziston Markaziy Osiyo Hamkorlik va Taraqqiyot bankini tashkil etdi (Manba: Kushkumbayev; Wikipedia — Central Asian Union).
Maqsadi
Loyiha «to'rt erkinlik» atrofida qurildi: tovar, xizmat, kapital va ishchi kuchining erkin harakati, shuningdek kredit, hisob-kitob, bojxona va valyuta siyosatini muvofiqlashtirish. Bu SSSR va rubl zonasi qulashiga javob bo'lib, mintaqaning iqtisodiy makonini birga saqlashga qaratilgan edi (Manba: Kushkumbayev; Wikipedia — Central Asian Union).
Nomi va tarkibining o'zgarishi
1994–1998-yillarda tashkilot ko'pincha Markaziy Osiyo Ittifoqi yoki Markaziy Osiyo Iqtisodiy Ittifoqi deb atalgan. 1998-yil 26-martda Toshkentda u Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamjamiyati (CAEC)ga aylantirildi va Tojikiston to'liq a'zo bo'ldi. 2002-yil 28-fevralda esa Olmaotada Markaziy Osiyo Hamkorlik Tashkiloti (MOHT/CACO) tuzildi; uning birinchi raisligiga Islom Karimov saylandi (Manba: Kushkumbayev; Wikipedia — Central Asian Cooperation Organization).
Rossiyaning qo'shilishi va yakun
2004-yil 18-oktabrda Dushanbeda Rossiya MOHTga to'liq a'zo bo'lib qo'shildi — bu tashkilotning sof Markaziy Osiyo o'ziga xosligini o'zgartirdi. 2005-yil 6–7-oktabrda Sankt-Peterburgdagi so'nggi sammitda MOHTni Yevrosiyo Iqtisodiy Hamjamiyati (YevrAzES/EurAsEC) bilan birlashtirishga kelishildi; O'zbekiston 2006-yil yanvarda YevrAzESga to'liq a'zo bo'ldi va MOHT mustaqil tashkilot sifatida o'z faoliyatini tugatdi (Manba: Kushkumbayev; Wikipedia — Central Asian Cooperation Organization).
Ahamiyati va nega so'ndi
Tahlilchilar bu tashkilotni Moskva boshchiligidagi MDHdan farqli ravishda, mintaqaning o'zi yo'naltirgan birinchi jiddiy integratsiya loyihasi deb baholaydi — unda O'zbekiston asoschilardan va markaziy ishtirokchilardan biri bo'lgan. So'nishi esa, tahlilchilarning fikriga ko'ra, sust amaliyot (150 dan ortiq bitim imzolangan bo'lsa-da, haqiqiy erkin savdo zonasi tuzilmagani), davlatlarning iqtisodiy yo'llari farqlangani, O'zbek–Qozoq raqobati va Rossiyaning kuchaygan roli bilan izohlanadi. Tashkilot nomlari manbalarda turlicha keltiriladi; maqolada eng ishonchli sanalar olingan (Manba: Kushkumbayev; CACI Analyst — Central Asian Union and the Obstacles to Integration in Central Asia).
