Mehnat migratsiyasi qanday ishlaydi: Rossiya, Koreya va Yevropa qoidalari
O‘zbek mehnat muhojirlari uchun uchta asosiy qonuniy yo‘l — Rossiyadagi patent tizimi, Janubiy Koreyaning EPS dasturi va uyushtirilgan yollanma — qanday tuzilgani, qoidalari va raqamlari haqida ma’lumotnoma.
O‘zbekiston fuqarolarining katta qismi chet elda ishlaydi va uy xo‘jaliklari daromadining muhim ulushi ular yuboradigan pul o‘tkazmalaridan iborat. Bu — bir kunlik yangilik emas, balki tizim. Quyida mehnat migratsiyasining uchta asosiy qonuniy yo‘li — Rossiyadagi patent, Janubiy Koreyaning EPS dasturi va O‘zbekistondan uyushtirilgan yollanma — qanday ishlashi, qanday qoidalarga bo‘ysunishi faktlar asosida tushuntiriladi.
Rossiya: patent tizimi
Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEOII) a’zolari — Armaniston, Belarus, Qozog‘iston va Qirg‘iziston fuqarolari Rossiyada patentsiz va ish ruxsatnomasisiz ishlashi mumkin. O‘zbekiston esa ittifoqning to‘liq a’zosi emas, kuzatuvchi davlat hisoblanadi. Shu bois o‘zbekistonliklar ishlash uchun patent olishi shart.
Vizasiz kelgan muhojir patentni odatda kelganidan keyin 30 kun ichida rasmiylashtirishi kerak. Patentning amal qilishi har oy oldindan to‘lanadigan jismoniy shaxs daromad solig‘i (NDFL) avansiga bog‘langan: to‘lov kechiktirilsa, patent bekor bo‘ladi. Moskvada bu oylik to‘lov 2025-yil 1-yanvardan 8 900 rublni, 2026-yil yanvardan esa 10 000 rublni tashkil etdi; miqdor mintaqaga qarab farq qiladi.
Patent olish uchun muhojir rus tili, Rossiya tarixi va qonunchilik asoslari bo‘yicha imtihon topshirishi, tibbiy sug‘urta sotib olishi va soliq to‘lovchi raqamini (INN) rasmiylashtirishi lozim. Imtihonni Rossiyadagi va chet eldagi akkreditatsiyalangan markazlarda, jumladan Toshkentda topshirish mumkin.
2025-yil 5-fevraldan Rossiyada “nazorat ostidagi shaxslar reyestri” ishga tushdi. Unda qonuniy asosga ega bo‘lmagan chet el fuqarolari qayd etiladi; ro‘yxat ochiq qidiriladi va ularga bank operatsiyalari, transport, mol-mulkni ro‘yxatga olish kabi cheklovlar qo‘llanadi, takroriy qoidabuzarlikda esa deportatsiya nazarda tutiladi.
- O‘zbekiston YEOIIning to‘liq a’zosi emas — patent shart
- Patent: kelgandan keyin 30 kun ichida rasmiylashtiriladi
- Moskva oylik to‘lovi: 8 900 rubl (2025) → 10 000 rubl (2026)
- Talablar: rus tili/tarix/huquq imtihoni, tibbiy sug‘urta, INN
- 2025-yil 5-fevral: “nazorat ostidagi shaxslar reyestri” ishga tushdi
Janubiy Koreya: EPS (Ish bilan ta’minlash ruxsati tizimi)
EPS — bu hukumatlararo dastur bo‘lib, muhojirlar E-9 vizasi bilan kiradi. Unga O‘zbekiston ham kiruvchi 16 ta hamkor davlat qatnashadi; dasturni Koreya Inson resurslarini rivojlantirish xizmati (HRD Korea) yuritadi. Nomzod avval koreys tili bo‘yicha EPS-TOPIK imtihonidan o‘tishi shart.
Mehnat shartnomasi dastlab 3 yilga tuziladi va ish beruvchi so‘roviga ko‘ra jami 4 yil 10 oygacha uzaytirilishi mumkin. Ruxsat etilgan sohalar: ishlab chiqarish, qurilish, qishloq va chorvachilik, baliqchilik, kemasozlik hamda 2024-yildan xizmat ko‘rsatishning ayrim yo‘nalishlari. Yillik kvotalar hukumat tomonidan belgilanadi va o‘zgarib turadi: 2022-yilda 69 000, 2024-yilda 165 000, 2026-yilda 80 000 kishiga tushirildi.
Uyushtirilgan yollanma va Yevropa yo‘nalishi
O‘zbekistonda tashqi mehnat migratsiyasini davlat orqali tashkil etish mexanizmi mavjud. Migratsiya agentligi uyushtirilgan yollanmani muvofiqlashtiradi, jo‘nashdan oldingi bepul tayyorgarlik kurslarini (huquqiy savodxonlik, xavfsizlik, shartnoma va viza qoidalari, madaniy moslashuv) tashkil qiladi hamda tibbiy ko‘riklar va moslashuv markazlari orqali muhojirlarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Yevropa yo‘nalishida O‘zbekiston malakali kadrlar bo‘yicha kelishuvlar tuzmoqda. 2024-yil 15-sentabrda Samarqandda Germaniya bilan migratsiya va mobillik bo‘yicha shartnoma imzolandi; 2025-yil 7-aprelda uch tomonlama memorandum qabul qilindi. Germaniyada kadrlar taqchilligi 2024-yil oxirida 1,4 milliondan ortiq bo‘sh ish o‘rniga yetgan edi.
Raqamlarda: pul o‘tkazmalari
- 2024-yil jami pul o‘tkazmalari: 14,8 mlrd dollar (+29,8%)
- Rossiya ulushi: 11,5 mlrd dollar (~77%)
- Boshqa manbalar (2024): Qozog‘iston 795 mln, AQSH 577 mln, Koreya 534 mln, Turkiya 405 mln dollar
- YaIMdagi ulush: ~14%
- Jahon banki: o‘tkazmalarsiz kambag‘allik darajasi 9,6% emas, 16,8% bo‘lardi
Jahon banki ma’lumotiga ko‘ra, chet eldan kelayotgan pul o‘tkazmalari O‘zbekistonda kambag‘allikni sezilarli kamaytiradi: bu daromad manbai bo‘lmaganida kambag‘allik darajasi 9,6 foiz o‘rniga 16,8 foizni tashkil etgan bo‘lardi. Bu — mehnat migratsiyasi mamlakat iqtisodiyoti uchun nechog‘lik muhim ekanini ko‘rsatuvchi rasmiy ko‘rsatkich.
Muhim eslatma
Patentning oylik to‘lovi, Koreyadagi EPS kvotalari va ayrim qoidalar deyarli har yili o‘zgaradi — yuqoridagi raqamlar 2025–2026-yillar holatiga oid. Aniq va yangilangan ma’lumot uchun har doim rasmiy manbalarga (O‘zbekiston Migratsiya agentligi, HRD Korea, Rossiya IIV) murojaat qilish tavsiya etiladi. Bu — yo‘riqnoma, ayni holatdagi yangilik emas.
