Mesxeti turklarining Markaziy Osiyoga surguni (1944): O'zbekistondagi hayot va yopiq ortga qaytish yo'li

Mesxeti turklari (o'zlarini ko'pincha "axiska turklari" deb ham ataydi) — tarixan hozirgi Gruziyaning janubidagi, Turkiya bilan chegaradosh Mesxeti (Samtsxe-Javaxeti) o'lkasida yashab kelgan musulmon turkiy xalq. Ularning kelib chiqishi haqida olimlar bahslashadi: bir qarash ularni Usmonli hukmronligi davrida islomni qabul qilgan gruzinlarning turkiylashgan guruhi deb biladi, boshqa qarash esa ularning tili va madaniyati Sharqiy Anadolu (Qars, Ardahan) turklariga yaqinligini ta'kidlaydi. Ko'pchiligi sunniy musulmon bo'lib, Sharqiy Anadolu lahjasidagi turk tilida gaplashadi (Manba: Wikipedia, "Meskhetian Turks"; Cultural Survival).

Vatan: Mesxeti o'lkasi

Mesxeti — Gruziyaning janubi-g'arbidagi tog'li o'lka bo'lib, Axalsixe (Rabati qal'asi bilan mashhur), Adigeni, Aspindza va Axalqalaqi atrofidagi vodiylarni o'z ichiga oladi. Bu hudud 1829-yilda Rossiya imperiyasi tarkibiga o'tgan va asrlar davomida gruzin, arman, turk va kurd aholisi birga yashagan serqatlam chegara mintaqasi bo'lgan. 1944-yilgacha mesxeti turklari shu yerdagi 200 dan ortiq qishloqda dehqonchilik va chorvachilik bilan shug'ullanib kelgan (Manba: Wikipedia, "Meskheti"; Minority Rights Group).

1944-yil noyabr: surgun buyrug'i

Surgun uchun huquqiy asos 1944-yil 31-iyulda Davlat Mudofaa Qo'mitasining N 6277ss qaroriga asoslangan; u "chegara chizig'idan" turklar, kurdlar va hemshillarni ko'chirishni rasmiylashtirgan. Operatsiyaga NKVD rahbari Lavrentiy Beriya boshchilik qilgan, u Iosif Stalin topshirig'i bilan ish ko'rgan. Asosiy ko'chirish 1944-yil 14–15-noyabr tunida boshlanib, 26-noyabrgacha yakunlangan. Rasmiy tushuntirish "chegara xavfsizligi" bo'lgan, biroq amalda bu Stalinning jamoaviy jazo va etnik "tozalash" siyosatining bir qismi edi — xuddi o'sha davrda qrim tatarlari, chechen, ingush, qorachoy, bolqar va Volga nemislari ham shunday surgun qilingan (Manba: Wikipedia, "Deportation of the Meskhetian Turks"; deportation.org.ua).

Reklama

Operatsiya va halokatli yo'l

Operatsiyada taxminan 4 ming NKVD xodimi ishtirok etgan va unga 34 million rubl ajratilgan. Odamlarga yig'ilish uchun bor-yo'g'i bir necha soat berilgan: "Sizni ko'chirishadi. Tayyorlaning. Uch kunlik oziq-ovqat oling," deyilgan. Keyin ularni molvagonlarga — har bir vagonga 7 ga yaqin oila, aravaga 20–25 oiladan — tiqib, deyarli bir oy davomida muhrlangan holda Markaziy Osiyoga olib ketishgan. Sovuq, ochlik va yuqumli kasalliklar tufayli yo'lda va dastlabki yillarda ulkan qurbonlar berilgan: eng ehtiyotkor hisob-kitoblarga ko'ra, 12 589 kishi (taxminan 13 foiz) halok bo'lgan, bir qancha manbalarda esa 30 000 dan 50 000 gacha o'lim ko'rsatiladi. Manbalar farq qilgani uchun bu raqamlarni oraliq sifatida qabul qilish to'g'riroq (Manba: Wikipedia, "Deportation of the Meskhetian Turks"; Anadolu Agency).

O'zbekistondagi joylashuv va Farg'ona vodiysi

Jami taxminan 90–115 ming kishi — 212 ta qishloqdan 92 307 dan 94 955 gacha mesxeti turki, shuningdek qariyb 8 700 kurd va 1 400 ga yaqin hemshil — surgun qilingan. Ko'chirilganlar uch respublika o'rtasida taqsimlangan: eng ko'pi — 52 163 kishi O'zbekiston SSRga, 25 598 kishi Qozog'iston SSRga va 10 546 kishi Qirg'iziston SSRga joylashtirilgan; ko'chirish 1945-yil 31-yanvarga qadar yakunlangan. O'zbekistonda ularning katta qismi Farg'ona vodiysiga (Farg'ona, Andijon, Namangan viloyatlari), shuningdek Toshkent va Samarqand atrofiga o'rnashtirilgan va paxta hamda qishloq xo'jaligi ishlariga jalb qilingan (Manba: Wikipedia, "Deportation of the Meskhetian Turks"; Minority Rights Group).

Maxsus ko'chirilganlar rejimi (spetsposelenie)

Surgun qilinganlar "maxsus ko'chirilganlar" (spetsposelenie) rejimi ostiga olingan. Bu rejim qattiq cheklovlar bilan birga kelgan: majburiy mehnat (ko'pincha kuniga 11–12 soat), kam oziq-ovqat me'yorlari, belgilangan hududdan chiqib ketishning taqiqlanishi va NKVD/MVDga muntazam qatnab, ro'yxatdan o'tib turish majburiyati. Belgilangan joydan ruxsatsiz chiqqan kishi jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin edi. Bu rejim Stalin vafotidan keyin yumshatilgan: 1956-yil 28-aprel farmoni bilan ular ma'muriy nazoratdan ozod qilingan, biroq boshqa surgun qilingan xalqlardan farqli o'laroq, mesxeti turklariga vataniga qaytishga ruxsat berilmagan va ular to'liq oqlanmagan (Manba: Wikipedia, "Deportation of the Meskhetian Turks"; Cultural Survival).

Surgundagi jamoa: til, din va o'ziga xoslik

O'n yilliklar davomida mesxeti turklari O'zbekiston, Qozog'iston va Qirg'izistonda yashab, mahalliy aholi bilan yonma-yon dehqonchilik qildi. Ular oilaviy turmush tarzi, sunniy islom an'analari va o'zlarining Sharqiy Anadolu lahjasidagi turk tilini saqlab qolishga intildi; shu bilan birga ularning tiliga o'zbek, qozoq, qirg'iz, rus va ozarbayjon so'zlari ham singib ketdi. Sovet davrida yozuvlari ko'pincha kirill alifbosida bo'lgan. Ko'pchilik uchun Markaziy Osiyo yangi vatanga aylangan bo'lsa-da, jamoaviy xotirada "axiska" — Mesxeti vatani — timsol bo'lib qolaverdi (Manba: Wikipedia, "Meskhetian Turks"; Minority Rights Group).

Gruziyaga qaytishning yopiq yo'li

Qrim tatarlari yoki Volga nemislaridan farqli o'laroq, mesxeti turklari Sovet davrida rasman oqlanmadi va vatani Mesxetiga uyushgan tarzda qaytish imkoniyatiga ega bo'lmadi. 1961–1969-yillarda bir necha bor qaytishga urinishlar bo'lsa-da, ular qayta ko'chirish bilan yakunlangan; 1989-yilga kelib Gruziyada atigi bir necha o'nlab oila qolgan edi. Mustaqil Gruziya ham (1991-yildan keyin) repatriatsiyani sekin yuritdi: 1999-yilda Yevropa Kengashiga a'zo bo'lishda Gruziya surgun qilingan mesxeti aholisini qaytarish uchun qonuniy asos yaratish majburiyatini oldi, 2007-yilda tegishli qonun qabul qildi, ammo ko'p yillardan beri amalda juda kam oila repatriant maqomini olishga muvaffaq bo'lgan (Manba: Council of Europe/PACE — "The situation of the deported Meskhetian population"; FUEN).

1989-yil Farg'ona voqealari va ikkinchi tarqoqlik

1944-yildagi surgun fojiasi 45 yildan so'ng yana bir ko'chish bilan ulandi: 1989-yil iyun oyida Farg'ona vodiysida mesxeti turklariga qarshi zo'ravonlik portladi va o'nlab odam halok bo'ldi (bu voqea "Farg'ona voqealari" sifatida alohida maqolamizda batafsil yoritilgan). O'sha to'qnashuvlardan so'ng taxminan 70 ming mesxeti turki O'zbekistonni tark etdi va bugungi kunda bu xalq bir necha davlat bo'ylab tarqalib ketgan: Ozarbayjon, Rossiya, Qozog'iston, Qirg'iziston, Ukraina, Turkiya hamda qisman O'zbekiston va Gruziya. Jami soni turli hisob-kitoblarga ko'ra yarim milliondan oshadi — ya'ni bir asr ichida ikki marta vatanidan ayrilgan xalq (Manba: Wikipedia, "Meskhetian Turks"; Minority Rights Group).