Ommaviy axborot vositalari qanday pul ishlaydi va yondashuv (bias) qanday paydo boʻladi
«Pulni kuzat»: reklama, obuna, aʼzolik, davlat moliyalashtiruvi va sindikatsiya — OAV daromad manbalari va ularning har biri material tanlashda qanday yondashuv (bias) yaratishi faqat faktlar asosida tushuntiriladi. Media savodxonligi uchun maʼlumotnoma.

Yangilikni toʻgʻri oʻqishning muhim bir qoidasi — «pulni kuzat». Har bir ommaviy axborot vositasi (OAV) qaysidir usul bilan daromad topadi va bu daromad manbai u qanday materiallar tanlashini va nimaga eʼtibor berishini shakllantiradi. Bu yondashuv (bias) ongli yolgʻon degani emas; koʻpincha u shunchaki iqtisodiy ragʻbatlardan kelib chiqadi. Quyida OAV qanday pul ishlashi va yondashuv qanday paydo boʻlishi faqat faktlar asosida tushuntiriladi.
OAV qanday daromad topadi
Axborot vositalarining asosiy daromad manbalari bir nechta:
- Reklama — displey (banner), eʼlon va videoreklama; uzoq vaqt gazeta va telekoʻrsatuvlarning asosiy daromadi shu boʻlgan;
- Obuna va «paywall» — oʻquvchi kontent uchun toʻgʻridan-toʻgʻri toʻlaydi (masalan, raqamli obunalar);
- Aʼzolik va xayriya — oʻquvchilar yoki jamgʻarmalar qoʻllab-quvvatlaydi (notijorat jurnalistika modeli);
- Davlat yoki jamoat moliyalashtiruvi — soliq yoki litsenziya toʻlovi hisobidan ishlaydigan jamoat eshittirishlari;
- Homiylik va «sponsored content» — toʻlangan, lekin maqola koʻrinishidagi materiallar;
- Litsenziya va sindikatsiya — AP, Reuters kabi axborot agentliklari materialini boshqa nashrlarga sotadi;
- Tadbirlar va konferensiyalar.
Bu manbalarning nisbati keskin oʻzgarmoqda. Pew Research Center maʼlumotiga koʻra, AQSh gazetalarining reklama daromadi 2000-yildagi 48,7 milliard dollardan 2022-yilda 9,8 milliard dollarga tushgan — taxminan 80 foizga. Raqamli reklama ulushi esa 2011-yildagi 17 foizdan 2022-yilda 48 foizga koʻtarilgan. Koʻp nashr obunaga oʻtishga majbur boʻlgani ham shundan.
Yondashuv (bias) qayerdan paydo boʻladi
Daromad manbasi material tanlashga taʼsir qiladi. Tadqiqotchilar bir necha mexanizmni qayd etadi:
- Reklama beruvchining taʼsiri: daromadning katta qismi reklamadan kelsa, nashr reklama beruvchini bezovta qiladigan mavzulardan chetlanishi mumkin. Noam Chomskiy va Edvard Xerman «Manufacturing Consent» (1988) asarida bu omilni «targʻib modeli» (propaganda model) deb atagan;
- Auditoriya va obuna taʼsiri: obunaga asoslangan nashr oʻz pulli oʻquvchisining qarashlarini tasdiqlaydigan materialni afzal koʻrishi mumkin, chunki oʻquvchi oʻzi rozi boʻlgan narsani oʻqishga toʻlaydi;
- Egalik: nashr egasining tijorat yoki siyosiy manfaatlari sarlavha va urgʻuga taʼsir qilishi mumkin;
- Davlat nazorati: davlat moliyalashtiradigan yoki nazorat qiladigan vosita rasmiy nuqtai nazarni aks ettirishga moyil boʻladi;
- Manbaga bogʻliqlik: rasmiy manbalarga (hukumat, politsiya, kompaniya) tayanish voqeani qaysi tomondan koʻrsatishni belgilaydi;
- Eʼtibor iqtisodi: reklama va bosish (klik) hisobiga ishlaydigan model hissiyotli, keskin sarlavhalarni ragʻbatlantiradi, chunki ular koʻproq koʻrish keltiradi.
Turli model — turli ragʻbat
Muhim nuqta: hech bir moliyalashtirish modeli oʻzidan «xolis» emas; har biri oʻz ragʻbatini yaratadi. Reklama modeli keng auditoriya va koʻp bosishni ragʻbatlantiradi; obuna modeli sodiq, muayyan qarashli oʻquvchini; davlat modeli hukumatga qulay yondashuvni; xayriya modeli esa homiy maqsadlariga moslikni. Shuning uchun bitta voqea haqidagi ikki xabar bir-biridan sezilarli farq qilishi mumkin.
Amaliy xulosa
Media savodxonligi nuqtai nazaridan foydali bir necha qadam bor: nashr kim tomonidan moliyalashtirilishini bilib oling; xabar, tahlil (opinion) va toʻlangan reklama (sponsored) materiallarini ajrating; bitta voqeani turli moliyalashtirish modeliga ega bir necha manbadan oʻqing; sarlavha emas, matn va manbalarga qarang. Bu usullar haqida batafsil maʼlumot saytimizdagi media savodxonligi boʻyicha boshqa maqolalarda ham bor.
Manbalar
- Pew Research Center — Newspapers Fact Sheet (ad revenue $48.7B in 2000 to $9.8B in 2022; digital 17%→48%)
- Reuters Institute — Digital News Report (news revenue models: advertising, subscriptions, donations)
- Edward S. Herman & Noam Chomsky — Manufacturing Consent (1988), the propaganda model
- Pressbooks (Intro to Journalism) — The Business of News: revenue models and ethics
- The Associated Press — About AP (a cooperative wire service that licenses content)

