USD …Toshkent …
CALIFORNIA UZBEKGreen Card: ochilganda xabar olishGreen Card 🔔🔍
O‘ZENRU
Mustaqil tahlil · Markaziy Osiyo va dunyo geosiyosati
✈ Telegramda kuzating @california_uzbek →
Dunyo Media savodxonligiOAVReklamaObunaYondashuvBiasMaʼlumotnoma

Ommaviy axborot vositalari qanday pul ishlaydi va yondashuv (bias) qanday paydo boʻladi

«Pulni kuzat»: reklama, obuna, aʼzolik, davlat moliyalashtiruvi va sindikatsiya — OAV daromad manbalari va ularning har biri material tanlashda qanday yondashuv (bias) yaratishi faqat faktlar asosida tushuntiriladi. Media savodxonligi uchun maʼlumotnoma.

10-noyabr, 2026 · 2 daqiqa o‘qish · California Uzbek

Yangilikni toʻgʻri oʻqishning muhim bir qoidasi — «pulni kuzat». Har bir ommaviy axborot vositasi (OAV) qaysidir usul bilan daromad topadi va bu daromad manbai u qanday materiallar tanlashini va nimaga eʼtibor berishini shakllantiradi. Bu yondashuv (bias) ongli yolgʻon degani emas; koʻpincha u shunchaki iqtisodiy ragʻbatlardan kelib chiqadi. Quyida OAV qanday pul ishlashi va yondashuv qanday paydo boʻlishi faqat faktlar asosida tushuntiriladi.

OAV qanday daromad topadi

Axborot vositalarining asosiy daromad manbalari bir nechta:

  • Reklama — displey (banner), eʼlon va videoreklama; uzoq vaqt gazeta va telekoʻrsatuvlarning asosiy daromadi shu boʻlgan;
  • Obuna va «paywall» — oʻquvchi kontent uchun toʻgʻridan-toʻgʻri toʻlaydi (masalan, raqamli obunalar);
  • Aʼzolik va xayriya — oʻquvchilar yoki jamgʻarmalar qoʻllab-quvvatlaydi (notijorat jurnalistika modeli);
  • Davlat yoki jamoat moliyalashtiruvi — soliq yoki litsenziya toʻlovi hisobidan ishlaydigan jamoat eshittirishlari;
  • Homiylik va «sponsored content» — toʻlangan, lekin maqola koʻrinishidagi materiallar;
  • Litsenziya va sindikatsiya — AP, Reuters kabi axborot agentliklari materialini boshqa nashrlarga sotadi;
  • Tadbirlar va konferensiyalar.

Bu manbalarning nisbati keskin oʻzgarmoqda. Pew Research Center maʼlumotiga koʻra, AQSh gazetalarining reklama daromadi 2000-yildagi 48,7 milliard dollardan 2022-yilda 9,8 milliard dollarga tushgan — taxminan 80 foizga. Raqamli reklama ulushi esa 2011-yildagi 17 foizdan 2022-yilda 48 foizga koʻtarilgan. Koʻp nashr obunaga oʻtishga majbur boʻlgani ham shundan.

Reklama
Bysmillah — ribosiz, halol avtomobil moliyalash

Yondashuv (bias) qayerdan paydo boʻladi

Daromad manbasi material tanlashga taʼsir qiladi. Tadqiqotchilar bir necha mexanizmni qayd etadi:

  • Reklama beruvchining taʼsiri: daromadning katta qismi reklamadan kelsa, nashr reklama beruvchini bezovta qiladigan mavzulardan chetlanishi mumkin. Noam Chomskiy va Edvard Xerman «Manufacturing Consent» (1988) asarida bu omilni «targʻib modeli» (propaganda model) deb atagan;
  • Auditoriya va obuna taʼsiri: obunaga asoslangan nashr oʻz pulli oʻquvchisining qarashlarini tasdiqlaydigan materialni afzal koʻrishi mumkin, chunki oʻquvchi oʻzi rozi boʻlgan narsani oʻqishga toʻlaydi;
  • Egalik: nashr egasining tijorat yoki siyosiy manfaatlari sarlavha va urgʻuga taʼsir qilishi mumkin;
  • Davlat nazorati: davlat moliyalashtiradigan yoki nazorat qiladigan vosita rasmiy nuqtai nazarni aks ettirishga moyil boʻladi;
  • Manbaga bogʻliqlik: rasmiy manbalarga (hukumat, politsiya, kompaniya) tayanish voqeani qaysi tomondan koʻrsatishni belgilaydi;
  • Eʼtibor iqtisodi: reklama va bosish (klik) hisobiga ishlaydigan model hissiyotli, keskin sarlavhalarni ragʻbatlantiradi, chunki ular koʻproq koʻrish keltiradi.

Turli model — turli ragʻbat

Muhim nuqta: hech bir moliyalashtirish modeli oʻzidan «xolis» emas; har biri oʻz ragʻbatini yaratadi. Reklama modeli keng auditoriya va koʻp bosishni ragʻbatlantiradi; obuna modeli sodiq, muayyan qarashli oʻquvchini; davlat modeli hukumatga qulay yondashuvni; xayriya modeli esa homiy maqsadlariga moslikni. Shuning uchun bitta voqea haqidagi ikki xabar bir-biridan sezilarli farq qilishi mumkin.

Amaliy xulosa

Media savodxonligi nuqtai nazaridan foydali bir necha qadam bor: nashr kim tomonidan moliyalashtirilishini bilib oling; xabar, tahlil (opinion) va toʻlangan reklama (sponsored) materiallarini ajrating; bitta voqeani turli moliyalashtirish modeliga ega bir necha manbadan oʻqing; sarlavha emas, matn va manbalarga qarang. Bu usullar haqida batafsil maʼlumot saytimizdagi media savodxonligi boʻyicha boshqa maqolalarda ham bor.

Reklama
CarGetGo — mashina oling, foizsiz halol moliyalash bilan