Ekologik migratsiya: Orol dengizi halokati va Qoraqalpog'istondan ko'chish

Orol dengizining qurishi odatda tabiiy falokat sifatida eslanadi. Ammo uning ortida kamroq gapiriladigan ikkinchi fojia bor: o'z yurtini tashlab ketishga majbur bo'lgan odamlar. Baliqchilik tugab, yer sho'rlanib, havo va suv zaharlangach, Qoraqalpog'iston va Xorazm aholisining bir qismi boshqa hududlarga ko'chdi. Bu — "ekologik migratsiya" deb ataladigan hodisaning O'zbekistondagi eng yaqqol namunasi (Manba: UNDP — Beyond a Disappearing Lake; Minority Rights Group — Karakalpaks).

Fojia qanday boshlandi

1960-yilda Orol dengizi 68 000 kvadrat kilometrni egallagan, dunyodagi to'rtinchi eng katta ichki ko'l edi. O'sha yillari sovet rahbariyati paxta — "oq oltin" — yetishtirish uchun Amudaryo va Sirdaryo suvini sug'orishga burib yubordi; dengizga quyiladigan suv keskin kamaydi. 1987-yilga kelib dengiz ikkiga — Shimoliy (Kichik) va Janubiy (Katta) Orolga bo'linib ketdi, 2014-yilda esa NASA sun'iy yo'ldosh suratlari Janubiy Orolning sharqiy qismi butunlay qurib, Orolqum cho'liga aylanganini ko'rsatdi. Bu voqea ko'pincha XX asrning eng yirik inson keltirib chiqargan ekologik halokatlaridan biri deb ta'riflanadi (Manba: Wikipedia — Aral Sea; NASA Earth Observatory; The Diplomat).

Mo'ynoq: dengizini yo'qotgan port

Bu fojianing ramziga aylangan joy — Mo'ynoq shahri. U bir vaqtlar Orolning gavjum baliqchilik porti edi; bugun sohil undan taxminan 150 kilometr uzoqlashib ketgan va shahar Orolqum cho'li o'rtasida qolgan. Eski portda zanglagan kemalar qumga mixlangancha turibdi — bu "kemalar qabristoni" endi sayyohlik ob'ektiga aylangan. Baliqchilik 1960-yillardagi suv burilishidan keyin inqirozga uchradi va 1987-yilga kelib amalda butunlay to'xtadi (Manba: Wikipedia — Moynaq; Wikipedia — Aral Sea).

Reklama

Nega odamlar ko'chdi: sog'liq va rizq

Migratsiyaning sabablari oddiy, lekin og'ir edi. Birinchidan — rizq: Orol baliqchiligi eng gullagan davrida taxminan 40 000 kishini ish bilan ta'minlagan va butun Sovet Ittifoqi baliq ovining qariyb oltidan birini bergan — bularning bari yo'qoldi. Qoraqalpog'istonda yuqoridan suv kelmay qolishi va hosil nobud bo'lishi oqibatida yana taxminan 48 000 kishi asosiy daromad manbaidan ayrildi. Ikkinchidan — salomatlik: ochilib qolgan, tuz va pestitsidlarga to'yingan dengiz tubidan ko'tarilgan chang-to'zon bo'ronlari, ichimlik suvining ifloslanishi nafas yo'llari, buyrak va jigar kasalliklarini keltirib chiqardi. Qoraqalpog'istonda sil kasalligi darajasi 100 000 aholiga qariyb 220 nafarga yetib, Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti belgilagan epidemiya chegarasidan bir necha barobar oshib ketdi (Manba: Médecins Sans Frontières — Aral Sea / Karakalpakstan; The New Humanitarian; Wikipedia — Karakalpakstan).

Ko'chish qanchalik katta bo'lgan

Qancha odam ko'chganini aniq aytish qiyin — manbalar turlicha raqam beradi, ular turli davrlarni qamraydi va ekologik sabab iqtisodiy hamda ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog'liq. O'zbekiston hukumati ma'lumotiga ko'ra, 1991–2001-yillarda Qoraqalpog'istondan Qozog'istonga qariyb 63 000 kishi ko'chgan; BMT Qochqinlar bo'yicha agentligi (UNHCR) 1990-yillar davomida qariyb 50 000 kishi ketganini keltiradi. Ayrim baholarga ko'ra, raqam yanada yuqori — Qozog'istondagi qoraqalpoq diasporasi hozir taxminan 300 000, Rossiyadagisi esa 100 000 atrofida deb hisoblanadi (bu raqamlarga ekologik bo'lmagan sabablar ham kiradi). Qisqasi, ketganlar soni haqida ishonchli baho — 50 mingdan 200–300 minggacha oralig'ida (Manba: Wikipedia — Karakalpaks; IWPR; UNHCR ma'lumotlari).

Qoraqalpog'iston: eng ko'p zarar ko'rgan o'lka

Qoraqalpog'iston — O'zbekiston tarkibidagi avtonom respublika bo'lib, mamlakatning shimoli-g'arbini egallaydi; poytaxti Nukus. Aholisi hozirgi ma'lumotlarga ko'ra 2 million atrofida (2000-yillar boshidagi hisobotlarda qariyb 1,5 million deb ko'rsatilgan). Orol deltasi va baliqchilik bilan tarixan bog'langan qoraqalpoq xalqi bu halokatdan eng ko'p zarar ko'rdi: ular an'anaviy turmush manbaini ham, atrof-muhitini ham yo'qotdi. Shu bois ko'chish bu yerda alohida og'ir ijtimoiy iz qoldirdi (Manba: Wikipedia — Karakalpakstan; Minority Rights Group — Karakalpaks).

Xalqaro e'tirof va yordam

Orol fojiasi xalqaro miqyosda e'tirof etildi. 2018-yil 27-noyabrda BMT Bosh qarorgohida O'zbekiston Prezidenti va BMT Bosh kotibining tashabbusi bilan Orol dengizi mintaqasi uchun Inson xavfsizligi bo'yicha ko'p tomonlama ishonch jamg'armasi (UNDP orqali boshqariladi) tashkil etildi; uning maqsadi — mintaqa aholisining sog'lig'i, suvi va turmush darajasini yaxshilash. BMT Taraqqiyot Dasturi Orolning qurishini "dunyodagi eng og'ir ekologik halokatlardan biri" deb baholaydi (Manba: UNDP Uzbekistan — Aral Sea Trust Fund; UNDP — Beyond a Disappearing Lake).

Bugungi holat: shimol tiklanmoqda, janub esa...

Dengizning taqdiri ikki xil kechdi. Qozog'istonda 2005-yilda Jahon banki ko'magida (taxminan 86 million dollarlik loyiha, shundan 64,5 millioni Jahon banki mablag'i) Ko'karol to'g'oni qurildi va u Sirdaryo suvini Shimoliy Orolda ushlab qoldi; natijada suv sathi ko'tarilib, sho'rligi pasaydi va baliq qayta paydo bo'ldi. O'zbekistondagi Janubiy Orol esa asosan quruq va o'ta sho'r holida qolmoqda. Hozir O'zbekiston qurigan dengiz tubiga saksovul ekib, zaharli chang bo'ronlarini jilovlashga va tuproqni mustahkamlashga harakat qilmoqda — bu bir vaqtlar yurtini tashlab ketishga majbur bo'lgan odamlarning avlodlari uchun o'lkani yashashga yaroqli saqlab qolish urinishidir (Manba: Britannica — Kok-Aral Dam; World Bank — Saving a Corner of the Aral Sea; Times of Central Asia).