Orol dengizi fojiasi: nega qurib qoldi, oqibatlari va bugungi holati

Orol dengizi — Markaziy Osiyoda, O'zbekiston va Qozog'iston o'rtasida joylashgan yopiq suv havzasi. 1960-yilda uning maydoni taxminan 68 000 kvadrat kilometr bo'lib, dunyodagi to'rtinchi eng yirik ichki ko'l hisoblangan (Manba: NASA Earth Observatory). Yarim asr davomida u o'z hajmining 90 foizdan ortig'ini yo'qotdi va bu voqea insoniyat tarixidagi eng yirik sun'iy ekologik falokatlardan biri sifatida qayd etildi. Ushbu ma'lumotnoma dengiz nega qurib qolganini, qanday oqibatlar keltirganini va bugun uni tiklash uchun nima qilinayotganini faktlar asosida izohlaydi.

Orol dengizi nima edi

Orol dengizi ikki yirik daryo — Amudaryo va Sirdaryo suvi bilan to'yinib turardi. Amudaryo janubdan, Sirdaryo esa shimoldan dengizga quyilar edi. Dengizning g'arbiy va janubiy qirg'oqlari O'zbekistonning Qoraqalpog'iston Respublikasiga, shimoliy qismi esa Qozog'istonga tegishli. 1960-yilda dengizga yillik suv oqimi taxminan 56 kubokilometrni tashkil etardi; dengiz chuqurligi ba'zi joylarda 40 metrga yetgan (Manba: Britannica; NASA Earth Observatory). Mintaqa baliqchilik, kema qatnovi va qirg'oqdagi iqlimni yumshatish jihatidan muhim ahamiyatga ega edi.

Qurib qolishning sababi: daryolarning boshqa tomonga burilishi

1960-yillardan boshlab Sovet Ittifoqi Amudaryo va Sirdaryo suvini Markaziy Osiyoda keng ko'lamli sug'orma dehqonchilik — asosan paxta ("oq oltin") va sholi yetishtirish uchun kanallar orqali boshqa tomonga burdi (Manba: NASA Earth Observatory). Natijada dengizga quyiladigan suv keskin kamaydi: 1960-yildagi taxminan 56 kubokilometrdan 1990-yillarga kelib yiliga 10 kubokilometrdan ham pastga tushdi (Manba: Britannica). Suv oqimi bug'lanishni qoplay olmay qolgach, dengiz sathi pasayib, qirg'oqlari chekina boshladi.

Reklama

Qisqarish bosqichlari

Dengiz 1960-yillardan beri doimiy ravishda qisqarib bordi. 1987–1989-yillarda u ikki qismga — shimoliy (Kichik) Orol va janubiy (Katta) Orolga bo'linib ketdi. Keyinchalik janubiy Orol o'zi ham sharqiy va g'arbiy tarmoqlarga ajraldi. 2001-yilga kelib janubiy tarmoqlarni bog'lab turgan ulanish uzildi, sayoz sharqiy qism esa tez cheka boshladi. 2005–2009-yillarda qurg'oqchilik Amudaryo oqimini cheklab, keyin butunlay to'xtatgach, sharqiy havza ayniqsa tez qisqardi. 2014-yilda janubiy Orolning sharqiy havzasi butunlay qurib qoldi (Manba: NASA Earth Observatory). Ushbu maqoladagi sun'iy yo'ldosh tasviri aynan shu o'zgarishni — dengizning 1989-yildagi va 2014-yildagi holatini qiyoslab ko'rsatadi.

Oqibatlar: cho'l, chang bo'ronlari va baliqchilikning qulashi

Suv chekingan joyda, qurigan tub yuzasida Oralqum cho'li paydo bo'ldi. Bu yuza tuz, pestitsidlar va o'g'itlar qoldiqlari bilan to'yingan bo'lib, shamol ularni havoga ko'taradi. Baholarga ko'ra, har yili Oralqumdan 75 million tonnadan ortiq zaharli chang ko'tariladi va u 500 kilometrgacha masofaga tarqalishi mumkin (Manba: xalqaro ekologik tadqiqotlar sharhi). Bir vaqtlar gavjum port shahri bo'lgan Mo'ynoq hozir suvdan o'nlab kilometr uzoqlikda qoldi; qirg'oqda zanglagan kemalar qolib ketdi. Suv sho'rlanishi oshib, baliq turlari yo'qolgach, mintaqa iqtisodining asosi bo'lgan baliqchilik butunlay quladi.

Sog'liq, iqlim va biologik xilma-xillikka ta'siri

Qoraqalpog'istonda zaharli chang va ichimlik suvining yomonlashuvi aholi salomatligiga og'ir ta'sir ko'rsatdi: nafas yo'llari kasalliklari, qizilo'ngach saratoni, buyrak va jigar xastaliklari darajasi keskin oshdi, bolalar o'limi ko'rsatkichi esa jahondagi eng yuqori ko'rsatkichlardan biriga aylandi (Manba: xalqaro sog'liqni saqlash tadqiqotlari). Katta suv massasi yo'qolgani mahalliy iqlimni ham o'zgartirdi: yozlar issiqroq, qishlar sovuqroq va quruqroq bo'ldi. Dengiz va deltadagi ko'plab o'simlik va hayvon turlari, jumladan baliqlar, yo'qolib ketdi.

Shimoliy (Kichik) Orolning qisman tiklanishi

Qozog'iston Jahon banki moliyalashtirgan Sirdaryoni boshqarish va Shimoliy Orol dengizi loyihasi doirasida Ko'karol to'g'onini qurdi; to'g'on 2005-yil avgustida yakunlandi (Manba: Jahon banki). To'g'on Sirdaryo suvini Shimoliy Orolda to'plash imkonini berdi. Natijada suv sathi taxminan 4 metrga ko'tarildi, sho'rlanish qariyb 50 foizga kamaydi va suv Aralsk shahriga yaqinlashdi. Baliq zaxiralari qayta tiklandi va baliqchilik qisman jonlandi; to'g'on tufayli Shimoliy Orol kutilganidan tezroq to'ldi (Manba: Jahon banki). Biroq bu tiklanish faqat shimoliy, nisbatan kichik havzaga tegishli — janubiy Orolning asosiy qismi hamon quruq holatda qolmoqda.

Bugungi holat va tiklash sa'y-harakatlari

O'zbekiston qurigan tubni barqarorlashtirish uchun Oralqumda chidamli saksovul va boshqa qurg'oqchilikka bardoshli o'simliklarni ekish bo'yicha keng ko'lamli ishlarni olib bormoqda; maqsad — chang bo'ronlarini kamaytirish va tuproqni mustahkamlash (Manba: UNDP "Green Aral Sea"). BMT Taraqqiyot Dasturining "Green Aral Sea" tashabbusi doirasida qurigan tubda yuz minglab saksovul ko'chatlari ekildi. Bundan tashqari, O'zbekiston Prezidenti va BMT Bosh kotibining tashabbusi bilan 2018-yilda Orol bo'yi mintaqasi uchun BMT Inson xavfsizligi bo'yicha ko'p tomonlama trast fondi tashkil etildi; fond toza ichimlik suvi, tibbiyot, barqaror biznes va ilmiy tadqiqotlarni moliyalashtiradi (Manba: BMT / UNDP MPTF). Bu sa'y-harakatlar falokatning oqibatlarini yumshatishga qaratilgan, biroq Orolni to'liq tiklash hamon erishilmagan maqsadligicha qolmoqda.