O‘zgargan Orol: qurigan dengiz, saksovul o‘rmoni va Nukusdagi Aral maktabi

Orol dengizi bir paytlar dunyoning 4-chi yirik ko‘li bo‘lgan — maydoni taxminan 68 000 km², chuqurligi ~40 m (UNCCD). Bugun uning o‘rnida yangi cho‘l — Aralkum yotibdi, qurigan tubda esa o‘rmon ekilyapti va Nukusda Aral maktabi deb nomlangan xalqaro rezidensiya ishlamoqda.

Nima yuz berdi?

Sovet davri sug‘orish tizimi Amudaryo va Sirdaryoni (asosan paxta uchun) o‘zgartirib yubordi va 1960-yillardan beri ko‘l o‘z hajmining ~90 foizini yo‘qotdi (UNCCD). Qurigan tubda maydoni taxminan 60 000 km² bo‘lgan Aralkum cho‘li paydo bo‘ldi; O‘zbekistonda qurigan tub jami ~6,8 million gektarni tashkil etadi (Mongabay/ilmiy manbalar).

Inson va salomatlik

Qurigan tubdan har yili taxminan 15–75 million tonna qum, chang va tuz ko‘tarilib, chang-tuz bo‘ronlariga aylanadi (Jahon banki, Kun.uz orqali). Bu bo‘ronlar Qoraqalpog‘iston jamoalari salomatligi va tirikchiligiga ta’sir qiladi.

Reklama

Yo‘qolgan dengiz — raqamlarda

• Dastlabki maydon: ~68 000 km² (UNCCD)
• Hajm yo‘qotishi: ~90% (UNCCD)
• Aralkum cho‘li: ~60 000 km²
• Qurigan tub (O‘zbekiston): ~6,8 million ga (Mongabay)

Ko‘kalamzorlashtirish

So‘nggi besh yilda qurigan tubga ~1,7 million gektar saksovul ekilgan, 2024-yil uchun esa 150 000–200 000 gektar rejalashtirilgan (Mongabay). UNCCD ma’lumotiga ko‘ra, taxminan 3 million gektar degradatsiyaga uchragan yerning ~1,5 million gektari tiklangan.

Yetuk saksovul buta (7–10 yoshli) ~2–4 tonna siljuvchi qumni ushlab turadi; ildizlari ~10–15 m ga yetadi; har gektar yiliga taxminan 1,1 tonna CO₂ yutadi va ~0,8 tonna kislorod ajratadi (UNDP/Mongabay). Kam yog‘ingarchilikda ko‘chat omon qolishi ~30%, yetarli yog‘inda esa 50–70% gacha ko‘tariladi.

2026-yil 27-fevralda UNDP va O‘zbekistonning San’at va madaniyatni rivojlantirish jamg‘armasi (ACDF) ko‘kalamzorlashtirish tashabbusini boshladi: Moynaq (Muynak) yaqinida 90 gektarga 90 000 saksovul/galofit ko‘chati ekildi. Dastlabki «Green Aral Sea» kraudfanding tashabbusi 2020-yil 11-martda ishga tushgan (UNDP/Kun.uz).

Aral maktabi

Aral maktabi (The Aral School) — ACDFning Nukusda, Qoraqalpog‘istonda joylashgan xalqaro 6 oylik magistraturadan keyingi rezidensiyasi bo‘lib, mintaqaning ijtimoiy, ekologik va madaniy tiklanishiga bag‘ishlangan. Uni ACDF raisi Gayane Umerova boshqaradi; dastur direktori — Joseph Grima. Birinchi kogorta 2026-yil aprelida Milanda 12 obyekt namoyish etdi.

Ikkinchi kogorta — «Climate and Landscape» — 2027-yil yanvar–iyun oylarida ishlaydi; arizalar 2026-yil 14-sentabrdan 25-oktabrgacha qabul qilinadi.

The Aral School was never conceived as a single cohort or a single event. It's a long-term commitment.

— Gayane Umerova, ACDF raisi (The Times of Central Asia)

Tiklanish

Qozog‘istonning Kokaral to‘g‘oni (2005-yilda yakunlangan) Shimoliy (Kichik) Orol sathini ko‘tardi va baliq zaxiralarini tikladi; O‘zbekistondagi janubiy (Katta) Orol esa asosan quruq bo‘lib qolmoqda.

Raqamlarda

• Kokaral to‘g‘oni: 2005 (Shimoliy Orol tiklandi)
• 2-kogorta: 2027-yil yanvar–iyun
• Milan ko‘rgazmasi: 12 obyekt (aprel 2026)
• Ariza yopilishi: 25-oktabr 2026