O‘zbek diasporasining ikkinchi to‘lqini: Ikkinchi jahon urushi va undan keyingi muhojirlik (1940–1960)

O‘zbek va turkistonlik muhojirligining birinchi to‘lqini 1917–1934-yillarga — bolsheviklar hokimiyati, bosmachilik va kollektivlashtirishga to‘g‘ri kelgan edi. Ikkinchi to‘lqin esa Ikkinchi jahon urushi va undan keyingi dastlabki yillar (taxminan 1940–1960) bilan bog‘liq. Quyida bu davr faqat tasdiqlangan faktlar asosida, hech qanday oqlash yoki fikrsiz bayon etiladi.

Ikkinchi jahon urushi va harbiy asirlar

Urush yillarida ko‘plab markaziyosiyolik, jumladan o‘zbek Qizil Armiya jangchilari Germaniya asirligiga tushdi. Fashistlar Germaniyasi 1941-yil dekabrida sovet harbiy asirlaridan — o‘zbek, qozoq, turkman, qirg‘iz, qoraqalpoq va tojiklardan — «Turkiston legioni» (Turkestanische Legion) nomli harbiy tuzilma tuzishga buyruq berdi. Bu — mustaqillik armiyasi emas, balki Vermaxt tarkibidagi qism edi. Legion 1942-yil mayida safarbar etilib, 1943-yilga borib ~16 batalonga (~16 ming askar) yetdi va G‘arbiy frontda hamda Bolqonda ishlatildi.

Asirlikdagi sharoit halokatli edi: masalan, 1941-yil kuzida Chenstoxova (Polsha) yaqinidagi lagerda ~32 ming «turkistonlik» saqlangan, ularning ~30 mingtasi qish davomida ochlik, terlama va jarohatlardan halok bo‘lgan. Ko‘p asirlar ana shunday o‘lim xavfi ostida legionga yozilgan. Urushdan keyin legionchilarning katta qismi ittifoqchilar tomonidan asirga olinib, SSSRga majburan qaytarildi va u yerda qatag‘onga uchradi; faqat bir qismi qaytishdan bosh tortib, G‘arbda «ko‘chirilgan shaxslar» (DP) bo‘lib qoldi.

Reklama

Ko‘chirilganlar (DP) va AQShga migratsiya

Urushdan keyin AQSh ikki qonun bilan Yevropadagi ko‘chirilganlarni qabul qildi: 1948-yil 25-iyundagi «Ko‘chirilgan shaxslar to‘g‘risida»gi qonun (1952-yil oxiriga qadar 400 mingdan ortiq kishi qabul qilindi, 70% dan ko‘pi Sharqiy Yevropa va SSSRdan) va 1953-yil 7-avgustdagi «Qochoqlarga yordam to‘g‘risida»gi qonun (214 ming kishi). Turkistonlik va o‘zbek muhojirlar ham shu davrda Yevropadan Amerikaga kela boshladi. Aniq son manbalarda alohida ko‘rsatilmagan, biroq dastlabki oilalar 1950-yillarning oxiridan, asosan Nyu-York atrofiga kelib o‘rnashgan.

AQShdagi jamoa

1958-yil 13-dekabrda Filadelfiyada «Turkistonlik amerikaliklar uyushmasi» (Turkistanian American Association; nomi manbalarda turlicha yoziladi) tashkil etildi va 1961-yilda Nyu-Yorkda ro‘yxatga olindi; u milliy urf-odatlarni saqlashga qaratilgan madaniy tuzilma bo‘lib, hozir ham faoliyat yuritadi (Nyu-Jersi). Dastlabki o‘zbek oilalari 1950-yillarning oxiridan Nyu-York atrofiga, 1960-yillarning o‘rtasidan esa asosan Turkiyadan kela boshladi. O‘zbek jamoasining AQShdagi eng katta o‘sishi keyingi davrga — 1980-yillardan keyingi to‘lqinlarga to‘g‘ri keladi.

Turkiya va Saudiya Arabistoni

O‘zbek-turkistonlik muhojirlarning muhim qismi Turkiya va Saudiya Arabistoniga o‘rnashdi. Saudiyaga ko‘chish avvalroq (haj va Rossiya imperiyasidan qochish tufayli) boshlangan va o‘rta asrda davom etgan; markazlari — Makka, Madina, Jidda va Toif. Bugungi baholarga ko‘ra, Saudiyada o‘zbek kelib chiqishiga ega ~1 million kishi bor (bu — bir necha to‘lqinni qamragan taxminiy raqam). Turkiyadagi o‘zbek diasporasi ~70 ming kishi deb baholanadi; Turkiya 1945-yildan keyin turkiy kelib chiqishga ega qochoqlarni qabul qilgan va AQShga o‘tishda tranzit hudud bo‘lib xizmat qilgan.

Muhojir siymolar

Bu davrning taniqli siymolaridan biri — Boymirza Hayit (1917, Namangan – 2006, Kyoln). U o‘zbek tarixchisi bo‘lib, urushda asirga tushgan, so‘ng G‘arbiy Germaniyada Turkiston tarixiga oid ~15 kitob yozgan; asarlari SSSRda taqiqlangan edi. Mustafo Cho‘qay (1890–1941) esa ko‘proq birinchi to‘lqinga tegishli — u legion tuzilishidan oldin vafot etgan va uni boshqarish taklifini rad etgan.

Raqamlar haqida

Bu o‘rta asr diasporasi bo‘yicha aniq aholi raqamlari kam va asosan taxminiy. AQShdagi dastlabki turkistonlik jamoa kichik edi (bir necha ming kishi); Saudiya va Turkiya bo‘yicha raqamlar (~1 million, ~70 ming) bir necha to‘lqinni qamraydigan baholardir. Har qanday son aniq hisob emas, balki taxmin sifatida qabul qilinishi kerak.

Eslatma

Yuqoridagilar — tasdiqlangan tarixiy faktlarning betaraf bayoni. Turkiston legioni bu yerda fashistlar Germaniyasi tomonidan harbiy asirlardan tuzilgan qism sifatida aniq ko‘rsatildi; matn hech qanday siyosiy harakatni oqlamaydi va faqat migratsiya tarixini yoritadi.