Oʻzbek diasporasi Qozogʻistonda: janubdagi jamoaning tarixiy shakllanishi
Qozogʻiston janubida — Turkiston viloyati, Shimkent va Sirdaryo boʻylarida yashovchi oʻzbek jamoasining tarixiy shakllanishi haqida faktlarga asoslangan maqola. Qoʻqon xonligi davridan Sovet davlat chegaralari chizilishigacha va mustaqil Qozogʻistondagi hozirgi aholigacha boʻlgan davr, sana va raqamlar bilan bayon etiladi. Faqat tasdiqlangan faktlar.
Qozogʻistonda yashovchi oʻzbeklar — mamlakatning yirik etnik ozchiliklaridan biri boʻlib, asosan janubda, Oʻzbekiston bilan chegaradosh hududlarda istiqomat qiladi. Bu jamoa tasodifiy emas: u asrlar davomida shakllangan oʻtroq madaniyat va XX asrdagi davlat chegaralari chizilishi natijasidir.
Oʻtroq madaniyatning tarixiy ildizlari
Janubiy Qozogʻiston — Sirdaryo havzasi, Shimkent (Chimkent) va Turkiston atroflari — tarixan Markaziy Osiyoning oʻtroq, dehqonchilik va shaharsozlik anʼanasiga bogʻliq boʻlgan. Mintaqada koʻchmanchi qozoq turmush tarzi bilan oʻtroq oʻzbek/sart aholi yonma-yon yashagan. Rossiya istilosidan oldin bu yerlar Qoʻqon xonligi tarkibida edi; Toshkent 1865-yilda Rossiya tomonidan olingan, Qoʻqon xonligi esa 1876-yilda tugatilib, Rossiya tarkibiga qoʻshilgan.
Turkiston shahri va Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi
Janubiy Qozogʻistondagi Turkiston shahri (qadimgi Yassi) — umumiy temuriy va oʻzbek merosining ramzi. Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi 1389-yilda Amir Temur buyrugʻi bilan qurila boshlangan, biroq 1405-yilda Temurning vafoti bilan qurilish toʻxtab, bino tugallanmay qolgan. U XII asr sufiy ustozi Xoja Ahmad Yassaviy (1093–1166) sharafiga qurilgan edi. Balandligi taxminan 38,7 metr boʻlgan maqbara temuriy meʼmorchiligining eng yirik va yaxshi saqlangan namunalaridan biri boʻlib, keyinchalik Samarqandda qoʻllanilgan uslubga namuna boʻlgan. 2003-yilda u Qozogʻistonning birinchi YuNESKO Jahon merosi obyekti sifatida roʻyxatga olingan.
1924–1936: Sovet milliy-hududiy chegaralanishi
Markaziy Osiyoni milliy-hududiy chegaralash toʻgʻrisidagi qaror 1924-yil 12-iyunda qabul qilinib, 24-oktabrda qonun bilan rasmiylashtirildi. Chegaralar aralash yashab kelgan aholi oʻrtasidan oʻtkazilgani sababli, Shimkent va Turkiston atrofidagi oʻzbeklar zich yashaydigan oʻtroq hududlar qozoq maʼmuriy tuzilmasi tarkibida qoldi — shu tariqa chegara ortidagi oʻzbek ozchiligi vujudga keldi. Qozoq ASSRi 1925-yilda shakllandi; 1932-yilda markazi Chimkent boʻlgan Janubiy Qozogʻiston viloyati tashkil etildi; 1936-yil 5-dekabrda Qozogʻiston toʻliq ittifoqdosh respublika (Qozoq SSR) maqomiga koʻtarildi.
Sovet davri
Sovet davrida janubiy Qozogʻistondagi oʻzbeklar asosan oʻtroq, dehqonchilik va shaharsozlik bilan shugʻullanuvchi ozchilik boʻlib qoldi; ular Chimkent viloyati va unga tutash Jambul (Dzhambul) viloyatida jamlangan edi. Sayram kabi qadimiy oʻzbek shaharchalari — Qozogʻistonning eng qadimgi aholi punktlaridan biri — bu oʻtroq anʼananing davomiyligini koʻrsatadi.
Mustaqil Qozogʻistonda: raqamlarda
Qozogʻiston aholi roʻyxatlariga koʻra, oʻzbeklar soni barqaror oʻsib bordi: 1999-yilda 370 663 kishi (aholining 2,48%); 2009-yilda 456 997 kishi (taxminan 2,86%) — bu bilan ular ukrainlardan oʻtib, mamlakatning uchinchi yirik etnik guruhiga aylandi; 2021-yilda 614 047 kishi (3,20%). Jamoa asosan janubda — 2018-yilda shunday nomlangan Turkiston viloyati (Oʻzbekiston bilan chegaradosh) va Shimkent shahrida, shuningdek Saryogʻoch va Sayram tumanlarida jamlangan.
Til, oʻziga xoslik va chegara ortidagi aloqalar
Qozogʻistondagi oʻzbeklar Oʻzbekiston bilan bir xil oʻzbek tili va madaniyatini baham koʻradi. Qozogʻiston–Oʻzbekiston chegarasining sharqiy qismi zich joylashgan boʻlib, ikki tomonda ham yirik shaharlar va qishloqlar joylashgan; bu esa chegara ortidagi oilaviy, savdo va madaniy aloqalarni mustahkam saqlab turadi. Mintaqadagi oʻzbek oʻziga xosligi tarixan oʻtroq-shahar anʼanasiga — Sayram singari uzoq yillik shaharchalarga — borib taqaladi.
Eslatma: ushbu maqola tarixiy va demografik faktlarni bayon etadi. Aholi raqamlari rasmiy aholi roʻyxatlariga tayanadi; yillar oʻrtasidagi oʻzgarishlar roʻyxat sanalariga bogʻliq.
