Oʻzbeklar Tojikistonda: Sugʻd va janubdagi tarixiy jamoa

Tojikistondagi oʻzbeklar — Markaziy Osiyodagi yirik oʻzbek jamoalaridan biri va Tojikistonning eng yirik milliy ozchiligi. Ushbu maqolada jamoaning tarixiy ildizlari, joylashuvi, demografiyasi va soʻnggi oʻn yilliklardagi oʻzgarishlar faqat obroʻli manbalar — Tojikiston rasmiy aholi roʻyxatlari, Minority Rights Group va akademik maʼlumotlar asosida, neytral va faqat faktlarga tayangan holda keltiriladi. Maqsad — hodisalarga baho berish emas, balki hujjatlashtirilgan faktlarni taqdim etish.

Koʻchib kelgan emas, mahalliy jamoa

Tojikistondagi oʻzbeklar — yaqinda koʻchib kelgan muhojirlar emas, balki asrlar davomida Fargʻona vodiysining chekkasi va Zarafshon vodiysida yashab kelgan oʻtroq aholining avlodlari. Xoʻjand, Oʻratepa (hozirgi Istaravshan) va boshqa shaharlar qadimdan savdo va hunarmandchilik markazlari boʻlgan. Zamonaviy ozchilik maqomining paydo boʻlishiga 1924-yilda amalga oshirilgan sovet milliy-hududiy chegaralanishi sabab boʻldi: shu jarayonda Tojikiston (dastlab Oʻzbekiston SSR tarkibidagi avtonom respublika, 1929-yildan ittifoqdosh respublika) va Oʻzbekiston SSR tashkil etildi. Chegaralar etnik joylashuvga aniq mos kelmagani uchun, oʻzbek aholisining katta qismi Tojikiston hududida qoldi.

Demografiya: raqamlar va pasayish

Oʻzbeklarning Tojikiston aholisidagi ulushi mustaqillikdan keyin sezilarli darajada kamaygan. 1989-yilgi sovet aholi roʻyxatiga koʻra ular aholining qariyb 23,5 foizini tashkil etgan; 2000-yilgi roʻyxatda 936 703 kishi (15,3 foiz), 2010-yilgi roʻyxatda esa 926 344 kishi (12,2 foiz) qayd etilgan. Shunga qaramay, oʻzbeklar bugungi kunda ham Tojikistonning eng yirik milliy ozchiligi boʻlib qolmoqda; baʼzi baholarga koʻra ularning soni taxminan 1,2 million kishiga yetadi.

Reklama

Joylashuv: Sugʻd va Xatlon

Jamoa asosan ikki hududda zich joylashgan. Shimolda — Sugʻd viloyatida, jumladan Jabbor Rasulov, Devashtich, Asht, Shahriston, Zafarobod, Spitamen va Bobojon Gʻafurov tumanlarida; bu hudud Fargʻona vodiysining gʻarbiy qismiga tutashadi. Janubda — Xatlon viloyatida, jumladan Boxtar, Vaxsh, Temurmalik, Qubodiyon va Shahrtuz tumanlarida; hamda poytaxt Dushanbeda. Jamoa anʼanaviy ravishda savdo, hunarmandchilik va qishloq xoʻjaligida faol boʻlgan.

Til va madaniyat

Tojikistondagi oʻzbeklar asosan oʻzbek (shimoliy oʻzbek) tilida soʻzlashadi, shuningdek tojik va rus tillarini ham biladi. Koʻp asrlik oʻzbek-tojik qoʻshni yashashi tufayli ikki xalq madaniyati — oshxona, meʼmorchilik, musiqa va diniy anʼanalar (sunniy, hanafiy mazhabidagi islom) bir-biriga chambarchas bogʻlangan. Ayni paytda oʻzbek tilidagi taʼlim va ommaviy axborot vositalari koʻlami soʻnggi oʻn yilliklarda cheklangan boʻlib qolgan.

Fuqarolar urushi va 1990-yillar

1992–1997-yillardagi Tojikiston fuqarolar urushi davrida barcha jamoalar, jumladan oʻzbeklar ham, ogʻir sinovlardan oʻtdi. Urushdan keyingi yillarda Dushanbe bilan Toshkent oʻrtasidagi munosabatlar keskin boʻlib, ikki davlat oʻrtasidagi chegarada vizalar joriy etildi va baʼzi uchastkalar minalashtirildi; bu esa chegara boʻyidagi oʻzbek va tojik oilalarining aloqasini qiyinlashtirdi. 2016–2018-yillardan boshlab, Oʻzbekistonda yangi rahbariyat kelgach, ikki davlat munosabatlari normallashdi: chegara punktlari qayta ochildi, minalar tozalandi va qatnov yengillashtirildi.

Pasayishning sabablari

Oʻzbeklar ulushining kamayishiga bir necha omil sabab boʻlgan deb qayd etiladi: mustaqillikdan keyin bir qism aholining Oʻzbekistonga va boshqa mamlakatlarga koʻchib ketishi, roʻyxatlarda milliy oʻzlikni belgilashdagi oʻzgarishlar, hamda umumiy migratsiya oqimlari. Shu bilan birga, oʻzbeklar Tojiksitonning iqtisodiy va ijtimoiy hayotida — ayniqsa Sugʻd va Xatlonda — salmoqli oʻrin tutishda davom etmoqda.

Yakun

Tojikistondagi oʻzbek jamoasi — mintaqaning umumiy etnik va tarixiy makonining ajralmas qismi. Bu maqola faqat hujjatlashtirilgan faktlarni — demografiya, tarixiy ildizlar va joylashuvni — obroʻli manbalar asosida taqdim etadi; jamoa tarixining toʻliq tahlili ilmiy tadqiqotlar mavzusidir.