O'zbek diasporasi Turkmanistonda: Doshoguz va Lebapdagi tarixiy jamoa

Turkmanistondagi etnik o'zbeklar — mamlakatning eng yirik etnik ozchiligi. Ular tasodifiy muhojirlar emas, balki Amudaryo bo'yidagi tarixiy voha jamoalarining o'troq avlodlaridir. Ushbu tarixiy ma'lumotnoma faqat tasdiqlangan manbalar — aholini ro'yxatga olish ma'lumotlari, Ozchiliklar huquqlari guruhi (MRG), YuNESKO va ishonchli tarix manbalari asosida jamoaning soni, joylashuvi va shakllanishini yoritadi. Turkmaniston demografik ma'lumotlarni to'liq e'lon qilmasligi sababli raqamlar ehtiyotkorlik bilan keltiriladi.

Jamoaning soni: manbalar nima deydi

Aniq ulush manbaga va yilga qarab farqlanadi. 1995-yilgi rasmiy ro'yxatda o'zbeklar 408 259 kishi — aholining 9,2 foizini tashkil etgan. 2012-yilgi (rasman to'liq e'lon qilinmagan, keyinchalik sizib chiqqan) ma'lumotlarda bu ko'rsatkich 5,8 foiz, 2022-yilgi rasmiy ro'yxatda esa 642 476 kishi — 9,1 foiz deb berilgan. AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi ma'lumotnomasining eski bazasida ~5 foiz keltiriladi. Umumiy xulosa: o'zbeklar — Turkmanistonning eng yirik ozchiligi bo'lib, manbaga ko'ra aholining taxminan 5–9 foizini tashkil etadi; 1991-yildan keyingi ruslar hijrati ortidan ular eng yirik ozchilik o'rniga chiqqan.

Ular qayerda yashaydi

O'zbeklar ikki chegaraviy viloyatda jamlangan. Shimoldagi Doshoguz viloyati (ilgari Toshhovuz) O'zbekistonning Xorazm viloyati va Qoraqalpog'istoni bilan chegaradosh; 2022-yilgi ro'yxatga ko'ra, bu yerda o'zbeklar 489 453 kishi — viloyat aholisining 31,57 foizini (shahar aholisining esa 43,38 foizini) tashkil etadi, bu uni jamoaning markaziga aylantiradi. Sharqdagi Lebap viloyati (markazi Turkmanobod, ilgari Chorjo'y) Amudaryo bo'ylab O'zbekistonning Buxoro viloyatiga ro'para joylashgan va o'zbeklar yashaydigan ikkinchi asosiy viloyat hisoblanadi.

Reklama

Tarixiy shakllanish: xonliklar davri

Bu jamoalar tarixan o'troq voha aholisi bo'lib, ikki davr merosidir. Birinchisi — xonliklar davri: o'zbek sulolasi boshqargan Xiva xonligi (Xorazm, 1511–1920) quyi Amudaryo bo'yida, hozirgi shimoliy Turkmaniston yerlarining katta qismini qamrab olgan; shuningdek o'zbek boshqaruvidagi Buxoro amirligi (1785–1920) o'rta Amudaryo bo'ylab yoyilgan va Turkmanobod (eski Chorjo'y) asrlar davomida uning tarkibidagi shahar bo'lgan. O'sha davrda hozirgi chegara mavjud emas, voha aholisi esa o'zbek va turkman jamoalari aralash yashagan.

Sovet chegara bo'linishi (1924–25)

Ikkinchi va hal qiluvchi omil — Markaziy Osiyoning milliy-hududiy chegaralanishi. Xiva va Buxoro tugatilgach, sovet hokimiyati 1924-yil oktabrida mintaqani etnik asosda qayta tashkil etib, O'zbekiston SSR va Turkmaniston SSRni tuzdi. Xiva o'rnidagi Xorazm SSR 1925-yil 17-fevralda tarqatilib, O'zbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Qoraqalpog'iston oblasti o'rtasida taqsimlandi. Yangi chegaralar tarixan aralash voha tumanlarini kesib o'tdi va Turkmaniston SSR ichida salmoqli o'zbek jamoalarini qoldirdi — bugungi ozchilik ana shundan kelib chiqqan.

Umumiy voha madaniyati

Doshoguz va Lebap o'zbeklari Amudaryo vodiysining sug'orma dehqonchilikka asoslangan o'troq voha madaniyatiga va chegarani kesib o'tuvchi tarixiy Xorazm (Xvarazm) mintaqasiga mansub. Turkmanobod (qadimgi Omul) Buxoro, Xiva va Marvni bog'lagan Buyuk ipak yo'li yo'nalishlarida joylashgan edi. Shu bois bu hudud aholisining urf-odatlari, dehqonchilik va shaharsozlik an'analari O'zbekistonning Xorazm va Buxoro vohalari bilan uzviy bog'liq.

Til va ta'lim: zamonaviy holat

Prezident Saparmurot Niyozov davridagi "turkmanlashtirish" siyosati ozchiliklar tilidagi ta'limni keskin cheklagan. Ozchiliklar huquqlari guruhi (MRG), Human Rights Watch (2001–2006 yillik hisobotlari) va BMT ma'lumotlariga ko'ra, taxminan 2000-yildan davlat o'zbek tilidagi ta'limga yangi talabalar qabulini to'xtatgan va 2005-yil oxiriga kelib ko'pchilik ozchilik tilidagi maktablar yopilgan; ko'plab o'zbek o'qituvchilar turkman tilida dars bera olmagani uchun ishdan chiqqan. Bu tashkilotlarning xulosalari keyingi yillarda ham ozchiliklarga nisbatan assimilyatsiya bosimi borligini qayd etadi.

Ko'hna Urganch merosi

Jamoaning Xorazm bilan tarixiy bog'liqligining eng yorqin moddiy dalili — Doshoguz viloyatida, Amudaryoning chap sohilida joylashgan Ko'hna Urganch (Kunya-Urgench). U o'rta asrlarda Xorazmning poytaxti bo'lgan va 2005-yilda YuNESKOning Umumjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. Saqlanib qolgan yodgorliklar orasida Qutlug' Temur minorasi (taxminan 60 metr, Markaziy Osiyodagi eng baland minoralardan biri) va Turabekxonim maqbarasi (taxminan 1370-yil) bor — bular mintaqaning umumiy Xorazm-o'zbek madaniy tarixidan dalolat beradi.

Xulosa

Turkmanistondagi o'zbeklar — yangi muhojirlar emas, balki Xiva va Buxoro xonliklari davridan beri Amudaryo vohalarida o'troq yashab kelgan, sovet chegara bo'linishi natijasida Turkmaniston SSR tarkibida qolgan tarixiy jamoadir. Ularning Doshoguz va Lebapdagi mavjudligi mintaqaning yagona Xorazm-Buxoro madaniy makoni bir davlatga emas, balki bir necha davlatga bo'linib ketganini ko'rsatadi.