Oʻzbek mehnat migratsiyasi Janubiy Koreyaga: tarix va EPS tizimi

Janubiy Koreya soʻnggi choraq asrda oʻzbek mehnat muhojirlari uchun yirik yoʻnalishga aylandi. Bu migratsiyaning shakllanishi — 1990-yillardagi nuqsonli “sanoat stajyorlari” tizimidan davlat boshqaruvidagi zamonaviy EPS tizimigacha — quyida aniq sanalar va raqamlar bilan, manbalar asosida bayon etiladi. (Eslatma: bu maqola zamonaviy mehnat muhojirlari haqida; Oʻzbekistondagi etnik koreyslar — koryo-saram — alohida, ancha eski tarixiy hodisa boʻlib, quyida qisqacha ajratib koʻrsatiladi.)

Boshlanishi: “sanoat stajyorlari” tizimi (1990-yillar)

Janubiy Koreya 1990-yillar boshida chet el ishchilarini “stajyor” maqomida jalb qiluvchi Sanoat stajyorlari tizimini (Industrial Trainee System, ITS) joriy etdi. Migrantlar rasman ishchi emas, “stajyor” hisoblanganidan mehnat qonunchiligi himoyasidan tashqarida qolar, ayniqsa birinchi yili past haq olardi. Bu vositachilarga tayangan tizim keng koʻlamli tartibsizlikni keltirib chiqardi: 2002-yilga kelib Koreyadagi chet el ishchi kuchining qariyb 80 foizi noqonuniy maqomda edi. Oʻzbek fuqarolari ham taxminan 1995–2007-yillarda shu tartibda Koreyaga yuborilgan. Tizim 2007-yilga kelib EPS bilan toʻliq almashtirildi.

EPS: davlat boshqaruvidagi tizim

EPS ning huquqiy asosi — “Chet el ishchilarini ishga qabul qilish toʻgʻrisida”gi qonun 2003-yil 16-avgustda qabul qilinib, tizim 2004-yil 17-avgustda ishga tushdi. EPS — davlatlararo (ikki tomonlama), davlat tomonidan yuritiladigan tizim boʻlib, xususiy vositachilarni bartaraf etdi: yollash, test, tanlov va nazoratni Koreya hukumatining oʻzi olib boradi. Muhimi, ishchilar “stajyor” emas, birinchi kundan ishchi maqomida boʻlib, Mehnat standartlari toʻgʻrisidagi qonun himoyasiga oʻtdi. Tizimni amalda Koreya inson resurslarini rivojlantirish xizmati (HRD Korea) boshqaradi.

Reklama

Oʻzbekiston EPS ishtirokchisi sifatida

Oʻzbekiston EPS ning taxminan 16–17 ta joʻnatuvchi davlatidan biridir (roʻyxatda Bangladesh, Kambodja, Xitoy, Indoneziya, Qirgʻiziston, Laos, Moʻgʻuliston, Myanma, Nepal, Pokiston, Filippin, Shri-Lanka, Tojikiston, Tailand, Timor-Leste, Oʻzbekiston va Vyetnam bor). Manbalarga koʻra, Oʻzbekiston tizimga taxminan 2006–2007-yillarda qoʻshilgan; EPS boʻyicha ikki tomonlama memorandumlar (MOU) muntazam yangilanib turadi (masalan, 2012-yil 13-dekabrdagi mehnat memorandumi qayd etilgan).

EPS-TOPIK va jarayon

EPS-TOPIK — koreys tilini bilish darajasini oʻlchaydigan (oʻqish va tinglash) test boʻlib, uni HRD Korea joʻnatuvchi mamlakatdagi ruxsat etilgan markazlarda oʻtkazadi; bazaviy oʻtish balli 200 dan 80, ammo tanlov raqobatli. Jarayon quyidagicha: EPS-TOPIK (va koʻnikma testi)dan oʻtish → HRD Korea ishchilar roʻyxatiga (roster) kiritilish → koreys ish beruvchilar roʻyxatdan ishchi tanlashi (nomzod oʻz ish beruvchisini tanlay olmaydi) → E-9 (nomaxsus ish) vizasi berilishi → kirish va joyida oʻqitish. Ruxsat etilgan sohalar: ishlab chiqarish, qishloq xoʻjaligi va chorvachilik, baliqchilik, qurilish hamda cheklangan xizmatlar.

Raqamlarda

Koreya hukumati maʼlumotlariga koʻra, EPS boʻyicha ishlayotgan barcha chet el ishchilari soni yildan-yilga oshib bordi: 2021-yilda 159 463, 2023-yilda 247 191, 2024-yilda 271 925, 2025-yilda 282 839, 2026-yil iyul holatiga koʻra esa 287 424 nafar — rekord daraja. E-9 vizasi boʻyicha yillik kvota 2022-yildagi 69 000 dan 2024-yilda 165 000 gacha koʻtarilib, soʻng 2026-yil uchun 80 000 ga qisqartirildi.

Oʻzbek fuqarolari boʻyicha yoʻnalish maʼlumotlari: E-9 vizasi orqali yollangan oʻzbeklar 2023-yilda 4 878 nafar boʻlib, 2024-yilda 3 080 nafarga tushdi (kun.uz maʼlumoticha, ish tashlab ketish va ish beruvchilar bankrotligi sababli). Koreyadan Oʻzbekistonga pul oʻtkazmalari 2024-yilda qariyb 420 million dollarni tashkil etdi — bir yilda ~76% oʻsish. (Umumiy pul oʻtkazmalari 2024-yilda ~14,8–15 mlrd dollar boʻlib, unda Rossiya ulushi hamon ustun.)

Burilish nuqtalari

Kvotalarning 2022–2024-yillardagi keskin oʻsishi Koreyadagi ishchi kuchi tanqisligini aks ettirdi. 2024-yil mayida Oʻzbekiston Koreyaning mavsumiy ishchilar dasturiga (E-8 vizasi) qayta kirdi — bu EPS/E-9 dan alohida dastur boʻlib, Toshkent viloyatidan qishloq xoʻjaligi mavsumiy ishchilari 5+3 oy sxemasi (5 oy, 3 oyga uzaytirish) boʻyicha yuborila boshlandi. 2025-yil martida Koreya oʻzbek ishchilarni kemasozlik sohasiga tayyorlashni eʼlon qildi. Oʻzbekiston–Koreya munosabatlari 2019-yilda “maxsus strategik sheriklik” darajasiga koʻtarilgan boʻlib, 2024-yildagi oliy darajadagi tashrif bilan yanada chuqurlashtirildi.

Koryo-saram: alohida, eski diaspora

Zamonaviy mehnat muhojirlarini koryo-saramdan — sobiq SSSRdagi etnik koreyslardan — farqlash muhim. 1937-yil 9-sentabrdan 3-noyabrgacha sovet NKVDsi Stalin buyrugʻiga koʻra qariyb 172 000 etnik koreysni Uzoq Sharqdan Qozogʻiston va Oʻzbekiston SSRlariga majburan koʻchirgan edi — bu SSSRdagi butun bir etnik guruhning birinchi ommaviy deportatsiyasi boʻldi. Ularning avlodlari bugun ham Oʻzbekistonda yashaydi. Yaʼni koryo-saram — Oʻzbekiston ichidagi tarixiy diaspora (1937-yildan), zamonaviy EPS/E-9 muhojirlari esa Koreyaga ishlash uchun ketayotgan hozirgi oʻzbek fuqarolaridir (2000-yillardan).

Ishchi huquqlari va muddat

EPS ishchilari birinchi kundan Mehnat standartlari toʻgʻrisidagi qonun, minimal ish haqi va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar sugʻurtasi bilan qamrab olinadi — bu ITS stajyorlaridan asosiy farqi. Ish muddati odatda 4 yil 10 oygacha (dastlab 3 yil, soʻng 1 yil 10 oygacha uzaytirish). Belgilangan shartlarni bajargan “sodiq ishchi” vatanga qaytgach, taxminan uch oydan keyin qayta kirib ishlashi mumkin. Ayni paytda EPS ishchilari ish joyini erkin almashtira olmaydi (cheklangan istisnolar bilan) — bu tizimning tez-tez tanqid qilinadigan jihati.