Sovet davrida oʻzbek migratsiyasi: propiska, paxta va kam harakatchanlik (1920-yillar–1991)

Oʻzbeklarning hozirgi ommaviy mehnat migratsiyasi — koʻpincha Rossiyaga ketish — 1991-yilda SSSR tarqaganidan keyin shakllangan. Sovet davrida (taxminan 1920-yillardan 1991-yilgacha) harakat boshqacha edi: u davlat tomonidan tashkil etilgan, propiska orqali nazorat qilingan va koʻlami cheklangan edi. Quyida bu davr faqat tekshirilgan manbalar — akademik tadqiqotlar va ansiklopediyalar asosida bayon etiladi. Sovet demograflarining oʻzlari Markaziy Osiyo, jumladan oʻzbeklarning ittifoq ichida juda kam koʻchib ketishini (mehnat immobilligini) qayta-qayta qayd etgan.

Propiska: yashash qaydi va boshqariladigan harakat

Sovet ichki pasport tizimi 1932-yilda joriy etilgan; unga bogʻliq propiska (majburiy yashash joyi qaydi) har bir fuqaroni muayyan manzilga biriktirgan. Yangi shaharga koʻchib borish uchun oldindan ish va turar joy, demak propiska kerak boʻlgan — bu harakatni erkin emas, balki ruxsatga bogʻliq qilgan. Kolxozchilarga ichki pasportlar uzoq vaqt umuman berilmagan va qishloq aholisining qishloqdan chiqishi ayniqsa qiyin boʻlgan. Natijada mehnat harakati stixiyali emas, balki davlat yoʻnaltirgan tus olgan.

Shaharlar oʻsdi, lekin oʻzbeklar qishloqda qoldi

Sovet davrida Oʻzbekiston jadal sanoatlashdi va shaharlari kattalashdi, ammo demografik nomutanosiblik saqlanib qoldi: oʻzbeklarning aksariyati qishloqda yashashda davom etdi, shahar aholisi esa koʻp jihatdan kelib oʻrnashgan ruslar, boshqa slavyanlar va boshqa xalqlar hisobiga shakllandi. Markaziy Osiyoda, SSSRning koʻpchilik hududlaridan farqli ravishda, aholining katta qismi (taxminan 60 foizi) qishloq joylarda qolgan. Slavyan aholisi esa deyarli butunlay shahar aholisi edi va asosan sanoat markazlarida, ayniqsa Toshkent viloyatida toʻplangan.

Reklama

Toshkentning rus aholisi

1926-yilgi aholini roʻyxatga olishda Oʻzbekistonda 241 ming rus qayd etilgan — bu respublika aholisining taxminan 5,4 foizi edi va ularning katta qismi shaharlarda, xususan Toshkentda yashagan (oʻsha davrda Toshkent aholisining qariyb 13 foizini ruslar tashkil etgan). Ikkinchi jahon urushi yillarida koʻplab ruslar va ukrainlarning evakuatsiyasi Toshkentning demografik tarkibini yanada oʻzgartirdi. Shunday qilib, shaharning oʻsishi koʻp jihatdan tashqaridan kelgan aholi hisobiga boʻldi.

Paxta yakka hokimligi va kolxozga bogʻlangan qishloq

Oʻzbekiston iqtisodiyoti Sovet davrida paxtaga — “oq oltin”ga — qaratildi: respublika butun ittifoq paxtasining katta qismini (baʼzi davrlarda qariyb 70 foizini) yetkazib bergan. Paxta yirik kolxoz va sovxozlarda, odatda 2000–3000 gektarlik xoʻjaliklarda yetishtirilgan. Bu yakka hokimlik qishloq oʻzbeklarining katta qismini yerga va jamoa xoʻjaliklariga bogʻlab qoʻygan: qishloq mehnat kuchi paxta rejasini bajarishga yoʻnaltirilgan va qishloqdan ketishi tabiiy ravishda cheklangan edi.

Orgnabor va davlat koʻchirish dasturlari

SSSRda mehnat kuchi orgnabor (tashkiliy yollash) orqali davlat tomonidan taqsimlangan: 1930–1970-yillarda bu tizim orqali taxminan 28 million kishi koʻchirilgan. Lekin yollash 1951-yildan keyin sezilarli kamaygan — 1966–1970-yillarda atigi 573 100 ishchi koʻchirilgan. Markaziy Osiyoda davlat koʻproq tashqaridan — Rossiyadan kon, temir yoʻl va qurilish uchun mehnat kuchini olib kelgan, mahalliy aholini esa ittifoqning boshqa hududlariga chiqarish qiyin kechgan.

Kam harakatchanlik: demograflarning qaydi

Sovet demograflari Markaziy Osiyo mehnatga yaroqli aholisining boshqa hududlarga koʻchishga “mutlaqo istaksizligi”dan shikoyat qilgan; buni taʼlim darajasi, madaniy farqlar va aholining oʻz yurtidan mamnunligi bilan izohlashgan. Tadqiqotchi Delia Rahmonova-Schwarz keltirishicha, Markaziy Osiyodan Rossiyaga mehnat harakati faqat post-sovet davriga xos emas — masalan, 1978–1979-yillarda bir necha ming oʻzbek Rossiyaning Qora yer boʻlmagan mintaqasiga qishloq xoʻjaligini rivojlantirish uchun yuborilgan. Shunga qaramay, umumiy koʻrsatkich past boʻlib qolgan: oʻzbeklar ittifoqning boshqa yirik xalqlariga nisbatan sezilarli darajada kam koʻchib ketgan.

Taʼlim migratsiyasi: Moskva va Leningradda oʻqish

Harakatning bir yoʻnalishi — taʼlim edi. Sovet oliy taʼlim tizimi markazlashgan boʻlib, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi Moskvada joylashgan, Toshkentda esa unga qarashli vazirlik ishlagan. Milliy kadrlarni tayyorlash uchun oʻzbek talabalari Moskva, Leningrad va boshqa markazlarga oʻqishga yuborilgan; oliy taʼlim uchun rus tilini puxta bilish zarur edi. 1934-yilga kelib Oʻzbekistondagi universitetlarga yangi qabulning qariyb 47 foizini oʻzbeklar tashkil etgan. Bu yoʻnalish koʻpincha vaqtincha — oʻqishga ketib, qaytib kelishga asoslangan edi.

1966-yilgi Toshkent zilzilasi va butunittifoq qayta qurilishi

1966-yil 26-aprel kuni Toshkentda kuchli zilzila yuz berdi (moment magnitudasi 5,2; epitsentri shahar markazida). Oʻsha paytda shahar aholisi taxminan 1,1 million kishi edi (1965-yilda qariyb 1 092 000). Zilzila 200–300 ming kishini uy-joysiz qoldirdi. Qayta qurish butunittifoq safarbarligiga aylandi: boshqa respublikalardan koʻplab quruvchilar Toshkentga keldi — turli maʼlumotlarga koʻra 1966–1967-yillarda 25 mingdan ortiq quruvchi, jumladan Rossiyadan 10 ming va Ukrainadan 4,5 ming nafar ishtirok etgan. 1970-yilga kelib 100 mingga yaqin yangi uy qurildi. Ishchilarning bir qismi ish tugagach Toshkentda qolib ketdi — bu shaharning etnik tarkibini yana oʻzgartirdi.

Xulosa: ichki, davlat yoʻnaltirgan, chegaralangan harakat

Sovet davri oʻzbeklar uchun asosan ichki, davlat yoʻnaltirgan va cheklangan harakat davri boʻldi: propiska biriktirgan, paxta yerga bogʻlagan, shaharlar esa tashqaridan kelgan aholi hisobiga oʻsgan. Ommaviy oʻzbek mehnat migratsiyasi — Rossiya va boshqa davlatlarga — 1991-yildan keyingi, post-sovet hodisasi boʻlib, kolxozlar tarqatilishi, ishsizlik va qishloq bilan shahar oʻrtasidagi turmush darajasidagi tafovut kuchayishi natijasida yuzaga keldi. Bu — Sovet davridagi manzaraning keskin teskarisi.