Oʻzbek mehnat migratsiyasining Fors koʻrfaziga yoʻnalishi: BAA, Qatar va Saudiya (2017–2026)

Fors koʻrfazi Oʻzbekiston mehnat migratsiyasining asosiy emas, balki yangi va shakllanayotgan yoʻnalishi. Oʻzbekistonlik mehnat migrantlarining asosiy qismi hamon Rossiyada; keyin Qozogʻiston, Turkiya, Janubiy Koreya va Yevropa. Koʻrfaz esa — ikki tomonlama kelishuvlar orqali faol qurilayotgan yangi yoʻnalish. Quyida faqat rasmiy maʼlumotlar (Migratsiya agentligi, Markaziy bank maʼlumotlari hamda xalqaro manbalar) asosida tarix va raqamlar keltiriladi.

Nega Fors koʻrfazi? Diversifikatsiya

2017-yil sentabrida Prezident Shavkat Mirziyoyev farmoni mehnat migratsiyasini tartibli va qonuniy tizimga soldi; shu doirada mehnat vazirligi Saudiya Arabistoni, BAA va Polshadagi Oʻzbekiston elchilari bilan jarayonni soddalashtirish boʻyicha muhokamalar oʻtkazdi. Diversifikatsiyaning asosiy sababi — Rossiyaga haddan tashqari bogʻliqlik: 2015-yildagi neft inqirozi pul oʻtkazmalarini keskin kamaytirdi, 2022-yildagi Ukrainadagi urush, rubl tebranishi va sanksiyalar esa boshqa, yuqori daromadli bozorlarni izlashni tezlashtirdi. Siyosat migratsiyani endi “ijtimoiy klapan” emas, balki boshqariladigan, shartnomaga asoslangan mehnat eksporti sifatida koʻradi.

Raqamlar

Tashkiliy yoʻnaltirilgan ishga joylashtirish (organized recruitment) — rasmiy maʼlumot: 2022-yilda 35 800 kishi, 2023-yilda 38 400 kishi, 2024-yilda 161 800 kishi (toʻrt baravardan koʻp oʻsish). 2026-yil avgust holatiga koʻra chet elda ~1,4 million oʻzbekistonlik ~40 mamlakatda ishlaydi: Rossiyada 834 200 (~60%), Qozogʻistonda 84 400, Turkiyada 72 100, Janubiy Koreyada 46 400, Yevropada 258 000; ayollar 398 900 (28,6%). Koʻrfaz ushbu umumiy koʻrsatkichda hali kichik ulushga ega.

Reklama

Mamlakatlar boʻyicha

BAA: tashkiliy yoʻnaltirish 2023-yildagi 18 kishidan 2024-yilda 319 kishiga oshdi (rasmiy, ammo yagona manbaga asoslangan kichik raqam). Qatar: 2024-yilda birinchi marta tashkiliy yoʻnaltirilgan ishga joylashtirishni qabul qildi. Saudiya Arabistoni: 2024-yil dekabrida Migratsiya agentligi Saudiyaning sogʻliqni saqlash kompaniyasi bilan oʻrta boʻgʻin tibbiyot xodimlarini yuborish boʻyicha kelishuv imzoladi; Saudiya Oʻzbekistondan kamida 20 000 ishchi (sogʻliqni saqlash, turizm, qurilish, muhandislik, parvarish sohalari) jalb qilish rejasini eʼlon qildi — bu reja/maqsad, joylashtirilgan ishchilar soni emas. 2026-yil yanvaridan “Takamul” raqamli shartnoma platformasi ishga tushirilishi rejalashtirildi.

Qaysi sohalarda

Kelishuvlar boʻyicha oʻzbekistonlik koʻrfazga yoʻnaltirilgan ishchilar sohalari: qurilish, mehmonxona va turizm, sogʻliqni saqlash (oʻrta boʻgʻin tibbiyot va parvarish), muhandislik, chakana savdo va xizmat koʻrsatish. Ayollar koʻproq parvarish va mehmonxona sohalariga yoʻnaltiriladi. Eslatma: Koʻrfaz boʻyicha aniq soha statistikasi kam — maʼlumotlarning aksariyati kelishuv matnlaridan olingan, oʻlchangan joylashtirish raqamlaridan emas.

Kafala tizimi va islohotlar

Fors koʻrfazida mehnat ananaviy “kafala” (homiylik) tizimiga asoslangan: migrant ishchining qonuniy yashashi va ishi muayyan homiyga (ish beruvchiga) bogʻlanadi; bu tarixan ish almashtirish va mamlakatni tark etishni cheklagan. Soʻnggi yillarda islohotlar oʻtkazildi: BAA ishchidan ishga olish toʻlovi undirishni taqiqladi hamda ish almashtirish va ketish uchun ish beruvchi ruxsati talabini olib tashladi; Qatar barcha sohalarda ish beruvchini almashtirish imkonini berdi va chiqish ruxsatini bekor qildi; Saudiya 2021-yil martda ishchilarga homiy ruxsatisiz mamlakatni tark etishga imkon bera boshladi. Shunga qaramay huquq tashkilotlari ishga olish toʻlovlari, maosh toʻlamaslik va hujjatlarni ushlab qolish kabi muammolar davom etayotganini qayd etadi.

Pul oʻtkazmalari konteksti

Oʻzbekistonga kelgan pul oʻtkazmalari 2024-yilda ~14,8 mlrd dollarga yetdi (+29,8%), shundan Rossiya ulushi ~77%; pul oʻtkazmalari YaIMning qariyb 15 foizini (2023) tashkil etadi. 2024-yilda Yevropa va Janubiy Koreyadan oʻtkazmalar sezilarli oshdi — diversifikatsiya belgisi. Koʻrfazdan Oʻzbekistonga oʻtkazmalarning alohida ishonchli raqami mavjud emas.

Maʼlumot kamchiligi

Koʻrfazdagi oʻzbeklar boʻyicha maʼlumot kam va aniq emas: BAA yoki Koʻrfazdagi umumiy oʻzbek ishchilar soni rasman eʼlon qilinmagan (Koʻrfaz aholi roʻyxatlari oʻzbeklarni alohida ajratmaydi); BAA boʻyicha 18→319 raqami rasmiy, ammo yagona manbaga asoslangan; Koʻrfazdan oʻtkazmalarning alohida raqami yoʻq. Shuning uchun bu yoʻnalish “qurilish bosqichida” — kelishuvlar va rejalar faol, ammo haqiqiy raqamlar hali kichik va Rossiyadan ancha ortda.