O‘zbekiston fuqaroligi va ikki fuqarolik: qoidalar

Chet elda — masalan, AQShda — yashaydigan ko‘plab o‘zbekistonliklar uchun eng ko‘p beriladigan savol: agar boshqa davlat fuqaroligini olsam, O‘zbekiston fuqaroligim nima bo‘ladi? Quyida amaldagi “O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligi to‘g‘risida”gi qonun asosida — fuqarolik qanday olinishi, ikki fuqarolikka munosabat va chet el fuqaroligini olishning oqibatlari faktlar bilan bayon etiladi. (Aniq moddalar uchun rasmiy manba — lex.uz.)

Amaldagi qonun

“O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligi to‘g‘risida”gi qonun (ZRU-610 / O‘RQ-610) Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 18-fevralda qabul qilingan, Senat tomonidan 28-fevralda ma’qullangan va Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan 2020-yil 13-martda imzolangan. Qonun rasmiy e’londan olti oy o‘tib — 2020-yil sentabr o‘rtalarida (RFE/RL ma’lumotiga ko‘ra, 15-sentabrda) kuchga kirdi va 1992-yilgi ilk fuqarolik qonunini almashtirdi.

Ikki fuqarolik tan olinmaydi

O‘zbekiston ikki fuqarolikni tan olmaydi. Qonunning 12-moddasiga ko‘ra, O‘zbekiston o‘z fuqarosining chet el fuqaroligiga mansubligini tan olmaydi: boshqa davlat fuqaroligi ham bo‘lgan kishi, Prezidentning fuqarolikdan chiqarish yoki uni yo‘qotish to‘g‘risidagi qarorigacha, O‘zbekiston fuqaroligidan kelib chiqadigan majburiyatlardan bo‘yin tovlay olmaydi. Buning konstitutsiyaviy asosi — butun hudud uchun yagona fuqarolikni belgilagan Konstitutsiyaning 22-moddasi. (Hozircha O‘zbekiston uchun amaldagi ikki fuqarolik shartnomasi mavjudligi tasdiqlanmagan.)

Reklama

Fuqarolik qanday olinadi

Tug‘ilish bo‘yicha (14-modda) — qon bo‘yicha (jus sanguinis): agar tug‘ilganda ota-onaning ikkalasi (yoki yagona ota yoki ona) O‘zbekiston fuqarosi bo‘lsa, bola fuqaro bo‘ladi. Agar bir ota-ona O‘zbekiston fuqarosi, ikkinchisi chet el fuqarosi bo‘lsa, bola fuqarolikni faqat o‘zbekistonlik ota yoki onaning (yoki qonuniy vakilning) iltimosiga ko‘ra oladi. O‘zbekiston hududida fuqaroligi noma’lum yoki fuqaroligi bo‘lmagan ota-onadan tug‘ilgan bola fuqarolik oladi (fuqaroliksizlikning oldini olish uchun).

Fuqarolikka qabul qilish (natsionalizatsiya, 19-modda) uchun umumiy shartlar: chet el fuqaroligidan chiqqanlik hujjati; O‘zbekistonda kamida 5 yil uzluksiz yashash; qonuniy daromad manbai; Konstitutsiyaga rioya qilish majburiyati; va davlat tilini muloqot uchun zarur darajada bilish. Vatandoshlar uchun soddalashtirilgan tartib (20-modda) va Prezidentning davlat manfaatlaridan kelib chiqib istisno tariqasida fuqarolik berishi (21-modda) ham nazarda tutilgan. Ilgari O‘zbekiston fuqarosi bo‘lgan shaxs fuqarolikni tiklashi mumkin (faqat bir marta).

Fuqarolikni yo‘qotish va undan chiqish

Fuqarolik ikki yo‘l bilan to‘xtaydi (23-modda): fuqarolikdan chiqish yoki uni yo‘qotish. Chiqish (24-modda) — fuqaroning o‘z arizasiga ko‘ra amalga oshiriladi. Yo‘qotish asoslari (25-modda) jumlasidan: chet davlatning harbiy xizmati yoki davlat organlarida xizmat qilish; chet elda doimiy yashab, uzrli sababsiz 7 yil ichida konsullik hisobiga turmaslik; qalbaki hujjat orqali fuqarolik olish; hamda chet el fuqaroligini ixtiyoriy ravishda olish. Fuqarolikni to‘xtatish — chiqish bo‘lsin, yo‘qotish bo‘lsin — Prezidentning qarori (farmoni) bilan rasmiylashtiriladi.

Chet el fuqaroligini olsangiz — avtomatik emas

Muhim amaliy jihat: chet el fuqaroligini (masalan, AQSh fuqaroligini) ixtiyoriy olish — qonunga ko‘ra fuqarolikni yo‘qotish asosi (25-modda), lekin bu avtomatik sodir bo‘lmaydi. 30-moddaga ko‘ra, IIV/TIV tegishli xulosani Prezident huzuridagi Fuqarolik komissiyasiga yuboradi va to‘xtatish faqat Prezident farmoni bilan kuchga kiradi. Migratsiya va fuqarolik boshqarmasi rasman tushuntirganidek, ichki ishlar xodimlari kimningdir chet el pasporti borligini aniqlasa, bu uni avtomatik ravishda fuqarolikdan chiqarilishini anglatmaydi — kishi ogohlantiriladi va avval chet el fuqaroligidan chiqish imkoni beriladi. Ya’ni farmon chiqmaguncha, O‘zbekiston uni faqat o‘z fuqarosi deb hisoblaydi. Shuningdek, 9-moddaga ko‘ra, chet elda yashashning o‘zi fuqarolikni to‘xtatmaydi.

Fuqaroliksizlarga fuqarolik berish (2020)

2020-yilgi qonun O‘zbekistonda doimiy yashovchi va 1995-yil 1-yanvargacha kelib qayd etilgan fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni O‘zbekiston fuqarolari deb tan oldi (bu modda 2020-yil 1-apreldan kuchga kirdi). BMTning Qochqinlar bo‘yicha agentligi (UNHCR) va boshqa manbalar bu raqamni ~50 000 kishi (aniqroq — 49 228) deb keltiradi. Kengroq olganda, 2014-yildan beri 80 mingdan ortiq fuqaroliksizlik holati hal etilgan.

Diaspora uchun amaliy jihat

Qonunning 10-moddasi O‘zbekiston fuqarolarini chet elda diplomatik va konsullik himoyasi bilan ta’minlashni kafolatlaydi. Bundan tashqari, qonunda “vatandosh” maqomi belgilangan (3-modda): bu — O‘zbekistonda tug‘ilgan yoki ilgari yashagan, hozir chet elda istiqomat qiluvchi, ota-bobolari O‘zbekistonda yashagan shaxs; ularga fuqarolikka soddalashtirilgan tartibda o‘tish imkoni beriladi (20-modda).

Eslatma

Bu maqola qonun matni va nufuzli manbalarga asoslanadi; huquqiy maslahat emas. Aniq moddalar rasmiy manba — lex.uz’dagi o‘zbek/rus matni bo‘yicha tekshirilishi kerak. Manbalar: “Fuqarolik to‘g‘risida”gi qonun (ZRU-610), lex.uz, kun.uz (IIV Migratsiya va fuqarolik boshqarmasi hamda TIV izohlari), RFE/RL, UNHCR va JURIST.