O‘zbekiston Konstitutsiyasi (1992): qabul qilinishi va asosiy tamoyillari

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi — mustaqil davlatning asosiy qonuni — 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan. U mustaqillikdan (1991-yil 31-avgust) keyingi davlat qurilishining poydevori bo‘ldi. Quyida uning qabul qilinishi, tuzilishi, asosiy tamoyillari va keyingi islohotlari rasmiy va nufuzli manbalar asosida, sanalar bilan bayon etiladi.

Qabul qilinishi

Konstitutsiya 1992-yil 8-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining (o‘n ikkinchi chaqiriq) o‘n birinchi sessiyasida qabul qilindi. Bu — mustaqil O‘zbekistonning ilk Konstitutsiyasi bo‘lib, Sovet davridagi 1978-yilgi (O‘zbekiston SSR) konstitutsiyasi o‘rniga keldi. Uni tayyorlagan parlament — 1991-yil 31-avgustda mustaqillikni e’lon qilgan o‘sha chaqiriq edi.

Mustaqillikka olib borgan bosqichlar: 1990-yil 20-iyunda Suverenitet deklaratsiyasi qabul qilindi (O‘zbekiston buni birinchilardan bo‘lib e’lon qilgan); 1991-yil 31-avgustda esa mustaqillik e’lon qilindi.

Reklama

Loyihaning tayyorlanishi

1990-yil iyunda Oliy Kengash Islom Karimov raisligida 64 kishilik Konstitutsiyaviy komissiya tuzdi. Loyiha ustidagi ish 1991-yil boshida boshlanib, dastlabki matn 1991-yilning oktabr–noyabrida tayyor bo‘ldi va 1992-yil 8-dekabrda yakuniy tarzda qabul qilindi. Har yili 8-dekabr — Konstitutsiya kuni sifatida nishonlanadigan davlat bayrami.

Tuzilishi va asosiy tamoyillari

1992-yilgi asl matn muqaddima (preambula) hamda 6 bo‘lim va 26 bobdan iborat bo‘lib, jami 128 moddani o‘z ichiga olgan. Asosiy tamoyillar: O‘zbekiston — suveren, demokratik respublika; xalq davlat hokimiyatining birdan-bir manbai; davlat dunyoviy (diniy va davlat ishlari ajratilgan); prezidentlik boshqaruvi va hokimiyatning uch tarmoqqa (qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud) bo‘linishi; inson huquq va erkinliklarining kafolati.

Davlat tili — o‘zbek tili (4-modda). Til to‘g‘risidagi qonun Konstitutsiyadan oldinroq — 1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan edi (hozir bu sana “O‘zbek tili kuni” sifatida belgilangan).

Tashkil etilgan davlat organlari

Konstitutsiya asosiy davlat institutlarini belgilab berdi: Prezident (davlat va ijro hokimiyati boshlig‘i); Oliy Majlis — parlament (1992-yilgi matn bo‘yicha bir palatali); hamda sud tizimi (Konstitutsiyaviy sud, Oliy sud, Oliy xo‘jalik sudi). Oliy Majlis keyinchalik — 2002-yilgi referendumdan so‘ng — ikki palatali bo‘ldi.

2002-yilgi islohot: ikki palatali parlament

2002-yil 27-yanvarda o‘tkazilgan referendumda ikkita masala hal qilindi: prezidentlik muddatini 5 yildan 7 yilga uzaytirish va ikki palatali Oliy Majlisni tashkil etish. Ikkalasi ham 90 foizdan ortiq ovoz bilan ma’qullandi. Yangi ikki palatali parlament — Qonunchilik palatasi (120 o‘rin) va Senat (100 o‘rin) — 2005-yildan, saylovlardan so‘ng ish boshladi. 2011-yilgi o‘zgartirishlar bilan ayrim vakolatlar Bosh vazir va parlament foydasiga qayta taqsimlandi.

2023-yilgi yirik islohot

Eng yirik islohot 2023-yilda amalga oshdi: 30-aprelda referendum o‘tkazilib, yangilangan Konstitutsiya 1-maydan kuchga kirdi. Rasmiy ma’lumotga ko‘ra, saylovda ishtirok 84,51 foiz, “ha” degan ovozlar 90,61 foizni tashkil etdi. Moddalar soni 128 tadan 155 taga, normalar 275 tadan 434 taga oshdi; matnning taxminan 65 foizi yangilandi, inson huquqlariga oid qoidalar ~3,5 barobar ko‘paydi.

2023-yilgi tahrirda prezidentlik muddati 5 yildan 7 yilga uzaytirildi va muddat hisobi qayta boshlandi — bu amaldagi prezident Shavkat Mirziyoyevga yana ikki 7 yillik muddatga nomzod bo‘lish imkonini berdi. Shuningdek, o‘lim jazosining bekor qilinishi Konstitutsiya darajasida mustahkamlandi. Muhim jihat: 8-dekabr — Konstitutsiya qabul qilingan sana va bayram sifatida o‘zgarishsiz qoldirildi.

Eslatma

Bu maqola tarixiy faktlarga asoslanadi. Ayrim manbalarda bo‘lim/bob soni tarjimaga qarab biroz farq qilishi mumkin (masalan, 2023-yildan keyin 26 yoki 27 bob deb keltiriladi). Manbalar: O‘zbekiston Konstitutsiyasi rasmiy portali (constitution.uz), lex.uz, ILO NATLEX, Constitute Project, Gazeta.uz, Kun.uz va AQSh Kongress kutubxonasi (Library of Congress).