Oʻzbekiston Markaziy banki va monetar siyosat qanday ishlaydi

Markaziy bank — mamlakat moliya tizimining markazidagi davlat muassasasi. U milliy valyutani chiqaradi, banklar faoliyatini nazorat qiladi va monetar (pul-kredit) siyosatni yuritadi. Quyida Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki va uning siyosati faqat faktlar asosida — Markaziy bankning rasmiy maʼlumotlariga tayangan holda tushuntiriladi.

Markaziy bank nima va u nimaga javobgar

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki 1991-yilda tashkil etilgan, bosh qarorgohi Toshkentda. U — davlatning emissiya banki: muomaladagi soʻmni chiqaradi va boshqaradi, oltin-valuta zaxiralarini saqlaydi, toʻlov tizimlari va tijorat banklari faoliyatini tartibga soladi hamda nazorat qiladi. Markaziy bank oʻz qarorlarini mustaqil qabul qiladi va faoliyati uchun parlament (Oliy Majlis) oldida hisobdor. Bankni Boshqaruv boshqaradi; joriy raislik lavozimini 2024-yil 11-dekabrdan Timur Ishmetov egallagan.

2019-yilgi qonun va mustaqillik

2019-yil 11-noyabrda “Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki toʻgʻrisida”gi yangi qonun qabul qilinib, 1995-yilgi qonun oʻrnini egalladi. Yangi hujjat Markaziy bankning mustaqilligini kuchaytirdi va uning bosh maqsadi qilib narxlar barqarorligini (inflyatsiyani jilovlash), shuningdek moliyaviy barqarorlikni taʼminlashni aniq belgilab berdi. Mustaqillik shuni anglatadiki, Markaziy bank pul-kredit qarorlarini siyosiy bosimsiz, oʻz mandati doirasida qabul qiladi.

Reklama

Inflyatsiyani nishonga olish (inflation targeting)

2020-yil yanvardan Markaziy bank inflyatsiyani nishonga olish rejimiga oʻtdi. Bu rejimda bank oldindan eʼlon qilingan inflyatsiya nishoniga erishishni asosiy oʻlchov qilib oladi va barcha vositalarini shunga qaratadi. Oʻrta muddatli doimiy nishon — yillik 5%. Markaziy bank va Xalqaro valyuta jamgʻarmasi maʼlumotiga koʻra, umumiy inflyatsiya 2026-yil oxiriga ~7% ga tushishi, 5% lik nishonga esa 2027-yilda yetishi kutilmoqda.

Asosiy vosita — bazaviy stavka

Markaziy bankning eng muhim vositasi — bazaviy (asosiy) foiz stavkasi. Uni oshirish kreditlarni qimmatlashtiradi, talab va xarajatlarni sovutadi hamda inflyatsiyani pasaytirishga xizmat qiladi; pasaytirish esa kreditlarni arzonlashtirib, iqtisodiy faollikni ragʻbatlantiradi. 2025-yil martdan buyon bazaviy stavka 14% darajasida saqlanmoqda; Markaziy bank Boshqaruvi 2026-yil 16-sentabrdagi majlisida ham uni 14% da qoldirdi — bu inflyatsiyani nishonga yoʻnaltirish uchun musbat real stavkani saqlashga qaratilgan.

Boshqa vositalar

Bazaviy stavkadan tashqari Markaziy bank majburiy zaxira talablari (banklar saqlashi shart boʻlgan mablagʻ ulushi), ochiq bozor operatsiyalari (qimmatli qogʻozlar va depozit auksionlari) hamda banklarni qayta moliyalash orqali bozordagi likvidlik va foiz stavkalariga taʼsir koʻrsatadi. Erkin suzuvchi kurs rejimida valyuta bozoriga aralashuvlar cheklangan va faqat keskin tebranishlarni yumshatish uchun qoʻllaniladi.

Soʻmning erkin suzishi (2017)

2017-yil 5-sentabrda Oʻzbekiston soʻm kursini erkin suzishga oʻtkazdi va koʻp yillar amal qilgan ikki tomonlama (rasmiy va “qora bozor”) kurs tizimini bekor qildi. Kurslar birlashtirildi, valyutaga erkin kirish yoʻlga qoʻyildi. Bu islohot zamonaviy monetar siyosat va keyinchalik inflyatsiyani nishonga olish rejimiga oʻtish uchun zamin yaratdi.

Nega bu oddiy odamga muhim

Markaziy bankning qarorlari kredit va depozit foizlariga, jamgʻarmalar qadriga hamda narxlarga bevosita taʼsir qiladi. Barqaror va past inflyatsiya oilalarning xarid qobiliyatini saqlaydi. Markaziy bank aholi moliyaviy savodxonligini oshirish uchun 2020-yilda FinLit.uz platformasini ishga tushirgan; aniq stavka va koʻrsatkichlar muntazam cbu.uz saytida eʼlon qilinadi.