O'zbekistonning xalqaro moliya institutlariga a'zoligi (1992–1995): XVF, Jahon banki, EBRD va Osiyo taraqqiyot banki

1991-yil 31-avgustda mustaqillikka erishgan O'zbekiston reja iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga o'tish va jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuv yo'lini tutdi. Bu yo'lning eng muhim bosqichlaridan biri xalqaro moliya institutlariga a'zo bo'lish edi: 1992-yildan 1995-yilgacha bo'lgan qisqa muddatda mamlakat Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF), Jahon banki guruhi, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD) hamda Osiyo taraqqiyot banki (ADB) a'zosiga aylandi. Quyida bu a'zoliklarning aniq sanalari, dastlabki hamkorlik shakllari va ularning yangi mustaqil davlat uchun ahamiyati manbalar asosida bayon etiladi.

1992-yil 21-sentabr: Xalqaro valyuta jamg'armasiga a'zolik

O'zbekiston Xalqaro valyuta jamg'armasiga (XVF, International Monetary Fund) 1992-yil 21-sentabrda a'zo bo'ldi. (Manba: imf.org — Republic of Uzbekistan and the IMF.) XVF a'zoligi yangi mustaqil davlat uchun makroiqtisodiy barqarorlik, pul-kredit siyosati va valyuta tizimini shakllantirishda texnik yordam hamda maslahat olish imkonini berdi. O'tish davri iqtisodiyotlariga mo'ljallangan moliyalashtirish vositalari o'sha davrda XVF orqali taqdim etilgan edi. O'zbekiston keyinchalik, 2003-yilda, XVF Nizomining VIII moddasi majburiyatlarini — ya'ni joriy xalqaro to'lovlar bo'yicha valyuta cheklovlarini bekor qilish majburiyatini — qabul qildi (Manba: imf.org — Press Release No. 03/188, 2003).

1992-yil 21–24-sentabr: Jahon banki guruhiga qo'shilish

O'zbekiston Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (IBRD — Jahon bankining asosiy bo'g'ini)ga 1992-yil 21-sentabrda a'zo bo'ldi. (Manba: worldbank.org — Member Countries ro'yxati.) Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasiga (IDA) a'zolik sanasi 1992-yil 24-sentabr. (Manba: worldbank.org — Member Countries.) Shu tariqa mamlakat ham IBRD, ham IDA orqali kredit va imtiyozli moliyalashtirish manbalariga ega bo'ldi.

Reklama

Jahon banki guruhining qolgan ikki bo'g'iniga O'zbekiston keyingi yili qo'shildi: Xalqaro moliya korporatsiyasiga (IFC) 1993-yil 30-sentabrda, Investitsiyalarni kafolatlash ko'p tomonlama agentligiga (MIGA) 1993-yil 4-noyabrda. (Manba: worldbank.org — Member Countries.) IFC xususiy sektorni moliyalashtirishga, MIGA esa chet el investitsiyalarini siyosiy risklardan kafolatlashga yo'naltirilgan bo'lib, bu a'zoliklar mamlakatning investitsiya muhitini jahon standartlariga yaqinlashtirishga xizmat qildi.

1992-yil aprel: Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD)

1991-yilda tashkil etilgan Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (EBRD) markaziy va sharqiy Yevropa hamda sobiq Ittifoq mamlakatlarida bozor iqtisodiyotiga o'tishni qo'llab-quvvatlash maqsadida tuzilgan. O'zbekiston EBRDga 1992-yilda a'zo bo'ldi. (Manba: EBRD — Where we invest: Uzbekistan.) Bugungi kunda O'zbekiston EBRDning ham aktsiyadori, ham faoliyat ko'rsatish mamlakati bo'lib, Markaziy Osiyoda bank mablag'larining yetakchi oluvchisiga aylangan. EBRD asosan xususiy sektor, infratuzilma, energetika va moliya sohalariga sarmoya kiritadi.

1995-yil: Osiyo taraqqiyot bankiga a'zolik

O'zbekiston Osiyo taraqqiyot bankiga (ADB — Asian Development Bank) 1995-yilda a'zo bo'ldi. (Manba: adb.org — ADB and Uzbekistan hamkorligi, a'zolik 1995-yildan.) ADB mintaqaviy taraqqiyot banki sifatida Osiyo-Tinch okeani mamlakatlariga davlat va xususiy sektor loyihalari uchun kredit, grant va texnik yordam ko'rsatadi. Bank o'zining Toshkentdagi doimiy vakolatxonasini 1998-yilda ochdi. Keyingi o'n yilliklarda ADB O'zbekistonning transport, energetika, suv xo'jaligi va moliya sohalaridagi yirik moliyalashtirish manbalaridan biriga aylandi.

Dastlabki hamkorlik va birinchi loyihalar

A'zolikdan so'ng xalqaro moliya institutlari O'zbekiston bilan hamkorlikni texnik yordam va dastlabki moliyalashtirish bilan boshladi. XVF o'tish davri iqtisodiyotlariga mo'ljallangan vositalari orqali makroiqtisodiy islohotlarni qo'llab-quvvatladi; Jahon banki 1990-yillarning o'rtalarida institutsional islohot, infratuzilma va ijtimoiy sohalarga yo'naltirilgan dastlabki loyihalarni ishga tushirdi; EBRD esa xususiy sektor va moliya tizimini rivojlantirishga sarmoya kiritdi. Bu hamkorlik yillar davomida mamlakatning eng yirik tashqi moliyalashtirish manbalaridan biriga aylandi.

Ahamiyati: mustaqil davlat va jahon iqtisodiyotiga integratsiya

1992–1995-yillardagi a'zoliklar yangi mustaqil, o'tish davri iqtisodiyotiga ega O'zbekiston uchun bir necha jihatdan hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Birinchidan, ular kredit va imtiyozli moliyalashtirish manbalariga yo'l ochdi. Ikkinchidan, pul-kredit siyosati, soliq tizimi, bank nazorati va statistika sohalarida texnik yordam hamda maslahat olish imkonini berdi. Uchinchidan, bu a'zoliklar mamlakatni jahon moliya tizimining to'laqonli ishtirokchisiga aylantirib, reja iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga o'tishni va xalqaro iqtisodiy integratsiyani ta'minladi. Shunday qilib, mustaqillikning dastlabki to'rt yili ichida O'zbekiston jahonning to'rtta asosiy moliya institutiga — XVF, Jahon banki guruhi, EBRD va ADBga — a'zo bo'lib, davlat qurilishining iqtisodiy poydevorini mustahkamladi.