USD …Toshkent …
CALIFORNIA UZBEKGreen Card: ochilganda xabar olishGreen Card 🔔🔍
O‘ZENRU
Mustaqil tahlil · Markaziy Osiyo va dunyo geosiyosati
✈ Telegramda kuzating @california_uzbek →
Markaziy Osiyo TarixMustaqillikUNESCOJahon merosiSamarqandBuxoroXivaOʻzbekiston

Oʻzbekiston va UNESCO: aʼzolik va jahon merosi roʻyxatidagi obyektlar tarixi (1993–2026)

Mustaqil Oʻzbekiston 1993-yilda UNESCOga aʼzo boʻldi va oʻsha yili, 13-yanvarda, 1972-yilgi Jahon merosi konventsiyasiga vorislik tartibida qoʻshildi. Bugun mamlakatda UNESCO Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan 8 obyekt bor (6 madaniy, 2 tabiiy): Xivadagi Ichan Qalʼa (1990), Buxoro tarixiy markazi (1993), Shahrisabz tarixiy markazi (2000), Samarqand (2001), Gʻarbiy Tyan-Shan (2016), Turonning sovuq qishki choʻllari (2023), Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi (2023) va Toshkent modernizm meʼmorligi (2026). Shahrisabz 2016-yildan «xavf ostidagi meros» roʻyxatida. Faqat faktlar asosida tarix.

9-noyabr, 2026 · 2 daqiqa o‘qish · California Uzbek

Mustaqillikdan keyin Oʻzbekiston xalqaro tashkilotlarga qoʻshila boshladi; ularning biri — BMTning taʼlim, fan va madaniyat tashkiloti UNESCO. Quyida Oʻzbekistonning UNESCOga aʼzoligi, Jahon merosi konventsiyasiga qoʻshilishi hamda roʻyxatga kiritilgan obyektlar va ularning yillari faqat faktlar asosida bayon etiladi.

UNESCOga aʼzolik (1993)

Oʻzbekiston 1993-yilda (manbalarda — 26-oktabr) UNESCOga aʼzo davlat boʻldi. 1996-yilda Toshkentda UNESCOning vakolatxonasi (dala ofisi) ochildi. Aʼzolik mamlakatning madaniy meros, taʼlim va fan sohasidagi xalqaro hamkorligini yoʻlga qoʻydi.

Jahon merosi konventsiyasiga qoʻshilish

Oʻzbekiston 1972-yilgi «Jahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish toʻgʻrisida»gi konventsiyaga 1993-yil 13-yanvarda vorislik (succession) tartibida qoʻshildi — yaʼni sobiq ittifoq respublikasi sifatida uning majburiyatlarini davom ettirdi. Aynan shu konventsiya obyektlarni «Jahon merosi» roʻyxatiga kiritish asosini beradi.

Reklama
Bysmillah — ribosiz, halol avtomobil moliyalash

Ichan Qalʼa — birinchi yodgorlik (1990)

Oʻzbekiston hududidagi birinchi Jahon merosi obyekti — Xivadagi Ichan Qalʼa (ichki shahar), 1990-yilda roʻyxatga kiritilgan. Bu — mamlakat hali SSSR tarkibida boʻlgan paytda sodir boʻlgan: oʻsha vaqtda konventsiya tomoni SSSR edi. Ichan Qalʼa — qalin paxsa devorlar bilan oʻralgan, masjid, madrasa va minoralari saqlangan yaxlit tarixiy shahar.

Buxoro, Shahrisabz va Samarqand

Mustaqillik yillarida yana uchta shahar roʻyxatga kiritildi: Buxoro tarixiy markazi (1993), Shahrisabz tarixiy markazi (2000) va «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» (2001). Shahrisabz tarixiy markazi 2016-yilda qurilish va saqlash bilan bogʻliq xavotirlar tufayli UNESCOning «Xavf ostidagi jahon merosi» roʻyxatiga kiritilgan — bu Oʻzbekistondagi yagona shunday obyekt.

Tabiiy va transmilliy obyektlar

Keyingi obyektlar bir necha davlatga tegishli (transmilliy): Gʻarbiy Tyan-Shan togʻ tizmasi (2016, tabiiy — Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston); «Turonning sovuq qishki choʻllari» (2023, tabiiy — Qozogʻiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston); va «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» (2023, madaniy — Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston).

Toshkent modernizm meʼmorligi (2026)

2026-yilda, Janubiy Koreyaning Pusan shahrida oʻtgan Jahon merosi qoʻmitasining 48-sessiyasida, «Toshkent modernizm meʼmorligi» roʻyxatga kiritildi — bu Oʻzbekistonning 8-obyekti. Shu bilan mamlakatning Jahon merosi roʻyxatidagi obyektlari soni 8 taga yetdi: 6 tasi madaniy, 2 tasi tabiiy.

Nomoddiy madaniy meros

UNESCO moddiy yodgorliklardan tashqari nomoddiy madaniy merosni ham roʻyxatga oladi. Oʻzbekistondan: Boysun madaniy makoni (2001-yilda «durdona» deb eʼlon qilinib, 2008-yilda Reprezentativ roʻyxatga kiritilgan), Shashmaqom musiqasi (Tojikiston bilan birga; 2003/2008), Navroʻz (2009-yildan koʻp davlatli element sifatida), Katta ashula (2009), askiya (2014), osh (palov) madaniyati va anʼanasi (2016), Xorazm raqsi lazgi (2019) va baxshichilik sanʼati (2021) kabi elementlar kiritilgan.

UNESCOning taʼmirlashdagi roli

Jahon merosi roʻyxatiga kiritilish Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabzning tarixiy markazlarini xalqaro muhofaza ostiga oladi. UNESCO Buxoro va Xivaning 2500 yilligi hamda Samarqandning 2750 yilligi kabi nishonlash va asrash dasturlarini qoʻllab-quvvatladi; shuningdek, Ipak yoʻli boʻylab paxsa (loy-gʻisht) yodgorliklarini saqlash va mahalliy mutaxassislarni oʻqitish loyihalarini amalga oshirdi.

Nega bu muhim

UNESCOga aʼzolik va yodgorliklarning roʻyxatga kiritilishi Oʻzbekistonning tarixiy shaharlarini jahon miqyosida tan oldirdi va ularni muhofaza qilish majburiyatini yukladi. Bu — mustaqil davlatning madaniy diplomatiyasining bir qismi: oʻz merosini saqlash orqali dunyoga ochilish. Diaspora uchun ham bu — Oʻzbekiston merosini xalqaro tilda tanishtiradigan koʻprik.

Reklama
CarGetGo — mashina oling, foizsiz halol moliyalash bilan