PISA-2025 natijalari: O‘zbekiston tabiiy fanlar bo‘yicha mintaqada yetakchi, Qozog‘istonda matematika ko‘rsatkichi pasaydi

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) PISA-2025 xalqaro tadqiqoti natijalarini e’lon qildi. Markaziy Osiyo davlatlari ko‘rsatkichlari OECD o‘rtachasidan past bo‘lib qoldi, biroq ayrim fanlar bo‘yicha O‘zbekiston va Qozog‘iston bir qator Yevropa Ittifoqi a’zolaridan yuqori ball to‘pladi.

PISA — 15 yoshli o‘quvchilarning o‘qish, matematika va tabiiy fanlar bo‘yicha bilimini uch yilda bir marta o‘lchaydigan xalqaro baholash tizimi. 2025-yilgi sikl tabiiy fanlarga alohida urg‘u berdi va birinchi marta hisoblash yordamida muammo yechish (computational problem solving) bo‘yicha yangi bo‘lim joriy etdi.

Kim qanday ishtirok etdi

Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston tadqiqotda milliy tanlanma bilan qatnashdi. Tojikiston butun mamlakat emas, faqat Dushanbe shahri bo‘yicha ishtirok etdi. Turkmaniston tadqiqotda qatnashmadi.

Tabiiy fanlar

• O‘zbekiston — 438 ball
• Qozog‘iston — 420 ball
• Qirg‘iziston — 363 ball
• Tojikiston (Dushanbe) — 334 ball

O‘zbekistonning tabiiy fanlar bo‘yicha ko‘rsatkichi 2022-yilgi siklga nisbatan 83 ballga oshdi. OECD ma’lumotiga ko‘ra, bu barcha ishtirokchi tizimlar orasida bitta sikl ichida qayd etilgan eng katta o‘sish.

Matematika va o‘qish

Matematika bo‘yicha Qozog‘iston 414, Tojikiston 382, Qirg‘iziston 364 ball to‘pladi. O‘qish bo‘yicha ko‘rsatkichlar mos ravishda 385, 368 va 344 ballni tashkil etdi.

Qozog‘istonning matematika natijasi 2022-yilga nisbatan taxminan 12 ballga pasaydi — bu mamlakat uchun statistik jihatdan ahamiyatli pasayish sifatida baholandi. Tabiiy fanlar va o‘qish bo‘yicha kichikroq pasayishlar statistik jihatdan ahamiyatli deb topilmadi.

Tojikiston: yuqori natijali o‘quvchilar deyarli yo‘q

Asia-Plus nashri xabar berishicha, Dushanbe bo‘yicha o‘tkazilgan baholashda asosiy fanlar bo‘yicha yuqori darajadagi natija ko‘rsatgan o‘quvchilar ulushi deyarli qayd etilmagan. Bu ko‘rsatkich odatda ta’lim tizimining eng kuchli o‘quvchilarni qay darajada rivojlantirayotganini ko‘rsatadi.

Ballarni qanday o‘qish kerak

PISA shkalasida taxminan 20 ball bir yillik o‘qish natijasiga to‘g‘ri keladi degan taxminiy qoida qo‘llanadi, ammo OECDning o‘zi bu taqqoslashni ehtiyotkorlik bilan ishlatishni tavsiya qiladi. Shuningdek, natijalarni izohlashda tanlanma tarkibi, maktabni tark etish darajasi va test o‘tkazilgan davr sharoitlari hisobga olinishi kerak.

O‘zbekiston holatida tez o‘sishning bir qismi metodologik omillar bilan ham bog‘lanishi mumkin: mamlakat PISAda nisbatan yaqinda qatnasha boshlagan va tanlanma tuzilishi sikldan siklga o‘zgarishi mumkin. OECD hisobotida bunday o‘zgarishlar alohida izohlanadi.

Siyosat konteksti

So‘nggi yillarda O‘zbekiston maktab ta’limida bir qator islohotlarni e’lon qilgan: o‘qituvchilar maoshini oshirish, prezident maktablari va ixtisoslashtirilgan muassasalar tarmog‘ini kengaytirish, xalqaro baholashlarda muntazam qatnashish. Qozog‘istonda esa matematika ta’limi sifati bo‘yicha munozara so‘nggi natijalardan keyin kuchaydi.

Markaziy Osiyo davlatlari uchun PISA natijalari xalqaro moliya institutlari bilan ta’lim loyihalarini muhokama qilishda ham mos yozuvlar nuqtasi sifatida ishlatiladi.

Diaspora uchun

PISA nima va u qanday o‘tkaziladi

PISA (Programme for International Student Assessment) — OECD tomonidan 2000-yildan beri uch yilda bir marta o‘tkaziladigan xalqaro baholash. U 15 yoshli o‘quvchilarni sinaydi va maktab dasturini yodlash darajasini emas, bilimni amaliy vaziyatlarda qo‘llash ko‘nikmasini o‘lchashga mo‘ljallangan.

Har bir siklda bitta fan asosiy sifatida tanlanadi. 2025-yilgi siklda tabiiy fanlarga urg‘u berildi. Shu bilan birga birinchi marta hisoblash yordamida muammo yechish (computational problem solving) bo‘limi joriy etildi — u raqamli muhitda mantiqiy vazifalarni hal qilish ko‘nikmasini tekshiradi.

Tadqiqot tanlanma asosida o‘tkaziladi: har bir tizimdan maktablar va o‘quvchilar tasodifiy tanlab olinadi. Shu sababli natijalar butun mamlakat bo‘yicha baholash sifatida taqdim etiladi.

Tanlanma masalasi nima uchun muhim

PISA natijalarini taqqoslashda uslubiy jihatlar alohida ahamiyatga ega. Birinchidan, 15 yoshdagi o‘quvchilarning qancha qismi maktabda o‘qiyotgani turli davlatlarda farq qiladi; maktabni erta tark etish darajasi yuqori bo‘lgan tizimlarda o‘rtacha ball sun’iy ravishda yuqoriroq chiqishi mumkin.

Ikkinchidan, Tojikiston bu siklda milliy tanlanma bilan emas, faqat Dushanbe shahri bo‘yicha ishtirok etdi. Poytaxt ko‘rsatkichlari odatda mamlakat o‘rtachasidan yuqori bo‘ladi, shu bois bu natijani boshqa davlatlarning milliy ko‘rsatkichlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri solishtirish to‘g‘ri bo‘lmaydi.

Uchinchidan, Turkmaniston tadqiqotda umuman qatnashmagani sababli mintaqa bo‘yicha to‘liq manzara mavjud emas.

O‘zbekistondagi ta’lim islohotlari

So‘nggi yillarda O‘zbekiston maktab ta’limida bir qator o‘zgarishlarni e’lon qildi: o‘qituvchilar maoshi bosqichma-bosqich oshirildi, prezident maktablari va ixtisoslashtirilgan muassasalar tarmog‘i kengaytirildi, xalqaro baholashlarda muntazam qatnashish yo‘lga qo‘yildi.

Shu qatorda til siyosati bo‘yicha ham qaror qabul qilindi: 10-sentabr kuni Senat o‘zbek alifbosining 28 harf va bitta tutuq belgisidan iborat yangi tahririni ma’qulladi. Hujjatni taqdim etgan senator o‘zgarish faqat imlo bilan emas, balki tilning raqamli muhitdagi qo‘llanishi bilan ham bog‘liqligini qayd etgan edi.

Qozog‘istondagi muhokama

Qozog‘istonda matematika bo‘yicha ko‘rsatkichning statistik jihatdan ahamiyatli pasayishi ta’lim sifati bo‘yicha munozarani kuchaytirdi. Mamlakat uzoq yillar davomida fan-texnika yo‘nalishidagi ta’limni ustuvor deb e’lon qilib kelgan edi.

Tabiiy fanlar bo‘yicha esa mamlakat uzoq muddatli o‘sish qayd etdi — bu ko‘rsatkich bir necha sikl davomida yaxshilangan.

Mintaqadagi ta’lim infratuzilmasi

Markaziy Osiyo davlatlarida maktab yoshidagi aholi ulushi Yevropa davlatlariga nisbatan yuqori. Bu ta’lim tizimiga doimiy bosim yaratadi: sinf to‘ldirilishi, ikki-uch smenali o‘qish va o‘qituvchilar yetishmasligi ko‘p qayd etiladigan muammolar qatoriga kiradi.

Shu bilan birga, xalqaro moliya institutlari mintaqadagi ta’lim loyihalarini moliyalashtirmoqda. Jahon banki va boshqa donorlar bilan tuziladigan dasturlarda xalqaro baholash natijalari ko‘pincha mos yozuvlar ko‘rsatkichi sifatida ishlatiladi.

Raqamli ko‘nikmalar bo‘limi

PISA-2025 siklida joriy etilgan hisoblash yordamida muammo yechish bo‘limi yangi mavzuni ochadi: o‘quvchilarning raqamli muhitda mantiqiy vazifalarni hal qilish qobiliyati.

Bu yo‘nalish mintaqa uchun amaliy ahamiyatga ega, chunki IT sektori Markaziy Osiyoda eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlardan biriga aylanmoqda. O‘zbekistonda IT-park tizimi orqali dasturiy ta’minot eksporti rag‘batlantirilmoqda.

Gender kesimi

Xalqaro baholashlarda odatda o‘g‘il va qiz bolalar natijalari alohida tahlil qilinadi. Markaziy Osiyoda esa bundan tashqari kasb tanlashdagi nomutanosiblik masalasi muhokama qilinmoqda.

The Times of Central Asia nashrida chop etilgan tadqiqotda O‘zbekistonda muhandislik yo‘nalishidagi ta’limda ayollar ulushi past ekani keltirildi: energetika kollejlaridan birida qabul qilingan 100 dan ortiq talabaning atigi 16 tasi ayol bo‘lgan.

AQShga ko‘chib kelgan oilalar uchun bu ma’lumotlar amaliy ahamiyatga ega: xorijda diplom va maktab bilimini tan olish jarayonlarida mamlakatning xalqaro baholashlardagi o‘rni bilvosita mos yozuvlar sifatida qaraladi. Shu bilan birga PISA individual o‘quvchi darajasini emas, tizim o‘rtachasini o‘lchaydi.