Husiylar Qizil dengizdagi yana ikki strategik orolni egalladi, Saudiya Arabistoni zarbalar berdi

Yamanning husiy harakati 2026-yil 14-sentabr kuni Qizil dengizning janubidagi yana ikki orolni — Katta va Kichik Hanish orollarini nazoratga olganini e’lon qildi. Bu bilan ular Bob-ul-Mandab bo‘g‘ozi ustidan nazoratini kuchaytirdi.

Orollar egallanishidan oldin husiylar qirg‘oqdagi Moxa port shahrini va Mayun (Perim) orolini nazorat ostiga olgan edi.

Saudiya Arabistonining javobi

Saudiya Arabistoni husiylar egallagan Moxa shahridagi aeroportga havodan zarbalar berdi. Bunga javoban husiylar Saudiya harbiy obyektlariga raketa va dron hujumlarini uyushtirdi.

Yaman hukumat kuchlari esa mamlakat janubidagi Taiz yo‘nalishida oldinga siljiganini xabar qildi.

Bob-ul-Mandab nega muhim

Bob-ul-Mandab — Qizil dengizni Hind okeani bilan bog‘lovchi tor bo‘g‘oz. U dunyodagi eng muhim dengiz “tor joylari”dan biri hisoblanadi.

• Jahon savdosidagi ulushi: ~12%
• Dengiz orqali tashiladigan neftdagi ulushi: ~11%
• Suyultirilgan tabiiy gaz (SUG) oqimidagi ulushi: ~8%
• Bo‘g‘oz Suvaysh kanali yo‘nalishining janubiy kirish nuqtasi hisoblanadi

Saudiya Arabistoni uchun bu yo‘nalish Osiyo bozorlariga chiqishda Hurmuz bo‘g‘oziga muqobil sifatida ham ahamiyatga ega.

Savdo yo‘llariga ta’siri

2023-yildan beri Qizil dengizdagi xavfsizlik holati sababli yirik konteyner tashuvchilar marshrutlarini Afrikaning janubidagi Yaxshi Umid burni orqali o‘zgartirgan. Bu yo‘l Suvaysh kanali orqali o‘tishga nisbatan ancha uzoq va qimmatroq.

Dengiz yo‘llaridagi uzilish quruqlik yo‘laklariga qiziqishni oshirgan omillardan biri hisoblanadi. Markaziy Osiyo davlatlari uchun bu Trans-Kaspiy (“O‘rta yo‘lak”) marshrutining ahamiyati bilan bog‘liq: 2026-yil yanvar–avgust oylarida bu yo‘nalishda yuk tashish 22 foizga oshgan.

Mintaqaviy fon

Yamandagi mojaro 2014-yildan beri davom etmoqda. Husiy harakati mamlakatning shimoliy qismini, jumladan poytaxt Sanoni nazorat qiladi; xalqaro miqyosda tan olingan hukumat esa janubda faoliyat yuritadi.

2026-yilda mintaqadagi keskinlik Eron atrofidagi vaziyat bilan ham bog‘lanmoqda. Sentabr oyida BMT Xavfsizlik Kengashida Eronga nisbatan sanksiyalar bo‘yicha bahs davom etdi; shu bilan birga Yaqin Sharqda neft ta’minoti bo‘yicha xavotirlar jahon narxlariga ta’sir ko‘rsatdi.

Markaziy Osiyo uchun bilvosita ta’sir

Neft narxining ko‘tarilishi import qiluvchi davlatlar uchun inflatsiya omiliga aylanadi. Qirg‘izistonda 2026-yilda yillik inflatsiya 11 foizdan yuqori bo‘lib qoldi va rasmiy tahlillarda jahon neft narxlari sabablardan biri sifatida ko‘rsatildi.

Qozog‘iston va Turkmaniston kabi eksportchi davlatlar uchun esa narx o‘sishi byudjet daromadlarini oshiradi, ammo logistika xarajatlari va sug‘urta stavkalarining ko‘tarilishi bu foydani qisman kamaytiradi.

Noaniqliklar

Hanish orollari

Katta va Kichik Hanish orollari Qizil dengizning janubiy qismida, Yaman va Eritreya o‘rtasida joylashgan. Ular 1990-yillarda Yaman va Eritreya o‘rtasidagi hududiy bahs mavzusi bo‘lgan; nizo xalqaro arbitraj orqali hal etilgan edi.

Orollar aholi zich yashamaydigan hudud hisoblanadi, ammo ularning harbiy-strategik ahamiyati katta: ular kema yo‘llarini kuzatish va nazorat qilish uchun qulay nuqtalarda joylashgan.

Mayun (Perim) oroli esa bevosita Bob-ul-Mandab bo‘g‘ozida joylashgan va bo‘g‘ozni ikki kanalga bo‘ladi.

Moxa porti

Moxa — Yamanning Qizil dengiz sohilidagi port shahri. Tarixan u qahva savdosi markazi sifatida tanilgan; shahar nomi qahva navi nomiga ham asos bo‘lgan.

Hozirgi mojaroda shahar va uning aeroporti harbiy nuqtai nazardan muhim obyekt hisoblanadi. Saudiya Arabistoni aeroportga havodan zarba berdi.

Dengiz savdosiga ta’sir

Bob-ul-Mandab bo‘g‘ozi orqali odatda jahon savdosining taxminan 12 foizi o‘tadi. Dengiz orqali tashiladigan neftning taxminan 11 foizi va suyultirilgan tabiiy gazning 8 foizi shu yo‘nalishdan foydalanadi.

2023-yildan beri hududdagi xavfsizlik holati sababli yirik konteyner tashuvchilar marshrutlarini o‘zgartirdi: kemalar Suvaysh kanali o‘rniga Afrikaning janubidagi Yaxshi Umid burni orqali yuradi.

Bu yo‘l Osiyo–Yevropa yo‘nalishida taxminan 10–14 kun qo‘shimcha vaqt talab qiladi va yoqilg‘i xarajatlarini oshiradi. Sug‘urta stavkalari ham ko‘tarildi.

Quruqlik yo‘laklariga ta’siri

Dengiz yo‘llaridagi uzilish quruqlik marshrutlariga qiziqishni oshirgan omillardan biri bo‘ldi. Trans-Kaspiy xalqaro transport marshruti — “O‘rta yo‘lak” — bo‘ylab yuk tashish 2026-yilning yanvar–avgust oylarida 22 foizga oshdi.

Shu bilan birga, quruqlik yo‘llarining hajmi dengiz tashuviga nisbatan kichik bo‘lib qolmoqda va ular uni to‘liq almashtira olmaydi.

Mojaro tarixi

Yamandagi qurolli mojaro 2014-yilda husiy harakatining poytaxt Sanoni egallashi bilan boshlandi. 2015-yildan Saudiya Arabistoni boshchiligidagi koalitsiya harbiy operatsiyalarni boshladi.

Mojaro davomida mamlakatda yirik gumanitar inqiroz yuzaga keldi: BMT ma’lumotlariga ko‘ra, aholining katta qismi oziq-ovqat yordamiga muhtoj bo‘lib qoldi.

So‘nggi yillarda bir necha bor muzokaralar va vaqtinchalik sulh davrlari bo‘lgan, ammo doimiy kelishuvga erishilmadi.

Mintaqaviy fon

2026-yilda mintaqadagi keskinlik Eron atrofidagi vaziyat bilan ham bog‘lanmoqda. 5-sentabr kuni AQSh Hurmuz bo‘g‘ozi hududida uchta neft tankeriga zarba berganini e’lon qildi; Eron javob choralari haqida ogohlantirdi.

10-sentabr kuni BMT Xavfsizlik Kengashida Eron sanksiyalari bo‘yicha ovoz berish 11 ga 2 nisbatida yakunlandi. 12-sentabrda esa BRIKS sammitida Eron prezidenti bir tomonlama sanksiyalarni tanqid qildi.

Markaziy Osiyoga bilvosita ta’sir

Neft narxining o‘sishi import qiluvchi davlatlar uchun inflatsiya omiliga aylanadi. Qirg‘izistonda 2026-yildagi inflatsiya tahlilida import yoqilg‘isi narxining oshishi asosiy sabablardan biri sifatida ko‘rsatilgan.

Qozog‘iston va Turkmaniston kabi eksportchi davlatlar uchun narx o‘sishi byudjet daromadlarini oshiradi, ammo dengiz logistikasi xarajatlarining ko‘tarilishi bu foydani qisman kamaytiradi.

Suvaysh kanali daromadlari

Qizil dengizdagi holat Misr byudjetiga ham ta’sir ko‘rsatdi: Suvaysh kanali tranzit to‘lovlari mamlakat uchun asosiy valyuta tushumlaridan biri hisoblanadi.

Kemalar marshrutni o‘zgartirgach, kanal orqali o‘tish soni kamaydi. Bu esa mintaqaviy iqtisodiyotga qo‘shimcha bosim yaratdi.

Taiz yo‘nalishi

Yaman hukumat kuchlari mamlakatning janubi-g‘arbidagi Taiz yo‘nalishida oldinga siljiganini xabar qildi. Taiz — Yamanning eng katta shaharlaridan biri va uzoq yillardan beri qamal sharoitida.

Frontdagi harakatlar odatda tomonlarning bayonotlariga tayanib xabar qilinadi; mustaqil tekshiruv imkoniyatlari cheklangan.

Xalqaro dengiz huquqi

Xalqaro dengiz huquqiga ko‘ra, xalqaro navigatsiya uchun ishlatiladigan bo‘g‘ozlarda kemalarning tranzit o‘tishi kafolatlanadi. Bu qoida qirg‘oqbo‘yi davlatlarining suverenitetidan qat’i nazar amal qiladi.

Amalda esa harbiy nizo sharoitida bu kafolat sug‘urta bozori va tashuvchilarning qarorlari bilan cheklanadi: risk yuqori deb baholansa, kemalar yo‘nalishni o‘zgartiradi.

Gumanitar holat

Yamanda uzoq davom etgan mojaro natijasida gumanitar vaziyat og‘ir bo‘lib qolmoqda. Portlarning ishlashi mamlakatga oziq-ovqat va dori-darmon yetkazib berish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega, chunki mamlakat oziq-ovqatning katta qismini import qiladi.

Harbiy harakatlar port infratuzilmasiga zarar yetkazganda gumanitar yordam oqimi ham to‘xtaydi.

Orollar ustidan nazorat masalasida tomonlarning bayonotlari bir-biridan farq qiladi va mustaqil tekshirish cheklangan. Harbiy harakatlar natijasidagi talafotlar bo‘yicha aniq raqamlar e’lon qilinmagan.