11-sentabr fojiasiga 25 yil: Nyu-Yorkdagi marosim va musulmon amerikaliklar haqidagi bahs

2026-yil 11-sentabr kuni AQShda 2001-yilgi terror hujumlarining 25 yilligi nishonlandi. Nyu-Yorkdagi Milliy 11-sentabr memoriali maydonida o‘tgan asosiy marosimda sobiq prezidentlar Jo Bayden, Bill Klinton, Barak Obama va Jorj Bush, shuningdek vitse-prezident Jey Di Vens ishtirok etdi.

2001-yil 11-sentabr hujumlarida 3 000 ga yaqin odam halok bo‘lgan. An’anaga ko‘ra, marosimda qurbonlarning qarindoshlari ismlarni ovoz chiqarib o‘qidi. Bu yil dasturga yangi element qo‘shildi: hujumlar bilan bog‘liq kasalliklardan vafot etganlar xotirasiga alohida sukut daqiqasi e’lon qilindi.

Pentagon va Shanksvilldagi marosimlar

Vashington yaqinidagi Pentagonda o‘tkazilgan marosimda Prezident Donald Tramp nutq so‘zladi. Pensilvaniya shtatidagi Shanksvill shahri yaqinida — 93-reys yo‘lovchilari halok bo‘lgan joyda — o‘tkazilgan tadbirda ichki ishlar vaziri Dag Burgum so‘zga chiqdi.

11-sentabr bizga nafratning dahshatli kuchini eslatdi.

— Donald Tramp, AQSh Prezidenti (Pentagondagi marosim)

Mer Mamdoniy atrofidagi bahs

Marosim oldidan Nyu-Yorkning 34 yoshli meri Zohran Mamdoniyning tadbirda qatnashishi siyosiy bahsga aylandi. Shahar tarixidagi birinchi musulmon va birinchi osiyolik-amerikalik mer 2026-yil 1-yanvarda lavozimga kirishgan edi.

Respublikachi sobiq gubernator Jorj Pataki, sobiq mer Rudi Julianiy va bir qator qurbonlar qarindoshlari uning marosimda qatnashishiga e’tiroz bildirdi. E’tirozlarda, jumladan, merning ba’zi siyosiy hamkorlari ilgari aytgan bayonotlariga ishora qilindi.

Mamdoniy marosimga borishini tasdiqladi va hujumlarni “dahshatli terror akti” deb atadi. U marosim diqqat markazida qurbonlar oilalari, qutqaruvchilar va bir-biriga yordam bergan nyu-yorkliklar turishi kerakligini aytdi.

Ceremoniya paytida Mamdoniy Rudi Julianiyga yaqinlashib, u bilan qo‘l berib ko‘rishdi. Bu lahza kameralarga tushdi va ijtimoiy tarmoqlarda keng muhokama qilindi.

Qurbon oilalarining chaqirig‘i

Marosimda ota-onasini yo‘qotgan bir qancha qatnashchilar bo‘linishga qarshi chiqdi. Qurbonlardan birining o‘g‘li Maykl Massaroli fojiadan nafratni tarqatish uchun foydalanishga qarshi ogohlantirdi.

Bu noto‘g‘ri va bu yerdagi qurbonlarga hech qanday hurmat keltirmaydi.

— Maykl Massaroli, 11-sentabr qurboni o‘g‘li

Chorak asr: musulmon amerikaliklar uchun nima o‘zgardi

Hujumlardan keyingi yillarda musulmonlarga qarshi nafrat jinoyatlari sezilarli o‘sganini rasmiy statistika ham, huquq himoyachilari hisobotlari ham qayd etgan. Jamoatchilik fikri so‘rovlariga ko‘ra, 11-sentabr voqealari amerikaliklarning musulmonlar haqidagi tasavvurlariga hanuz ta’sir ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, chorak asr ichida musulmon amerikaliklarning jamoat hayotidagi ishtiroki kengaydi: shtat qonun chiqaruvchi organlaridan Kongressgacha va Nyu-York meriyasigacha bo‘lgan lavozimlarda musulmon siyosatchilar paydo bo‘ldi.

Musulmonlar huquqlarini himoya qiluvchi CAIR tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, o‘tgan yil davomida tashkilotga nishonga olinish, ta’qib yoki hujum bilan bog‘liq 8 500 dan ortiq murojaat kelib tushgan — bu tashkilot tarixidagi eng yuqori ko‘rsatkich.

Markaziy Osiyo diasporasi uchun konteksti

Nyu-York metropolitan hududida O‘zbekistondan kelgan muhojirlarning eng yirik jamoasi yashaydi: 2020-yilgi AQSh aholi ro‘yxatida o‘zbek kelib chiqishini ko‘rsatgan 53 374 kishi qayd etilgan. Markaziy Osiyodan kelgan jamoalarning katta qismi musulmon bo‘lgani uchun AQShdagi diniy erkinlik va nafrat jinoyatlari bo‘yicha munozara bu auditoriyaga bevosita taalluqli.

Marosim tartibi

Nyu-Yorkdagi yodga olish marosimi har yili bir xil tartibda o‘tkaziladi: qurbonlarning qarindoshlari ismlarni navbat bilan o‘qiydi, oraliqda hujumlarning asosiy vaqtlariga — samolyotlarning zarba berishi va minoralarning qulashiga — mos keladigan sukut daqiqalari e’lon qilinadi.

Bu yil dasturga qo‘shimcha element kiritildi: hujumlar bilan bog‘liq kasalliklardan vafot etganlar xotirasiga alohida sukut daqiqasi belgilandi. Qutqaruv va tozalash ishlarida qatnashgan minglab odam keyingi yillarda nafas yo‘llari kasalliklari va onkologik kasalliklardan aziyat chekkan.

Marosimlar bir vaqtning o‘zida uch joyda — Nyu-Yorkda, Pentagonda va Pensilvaniya shtatidagi Shanksvill yaqinida o‘tkaziladi.

Chorak asrlik statistika

2001-yil 11-sentabr hujumlarida 3 000 ga yaqin odam halok bo‘lgan. Bu voqea AQShning ichki va tashqi siyosatida uzoq muddatli o‘zgarishlarga olib keldi: yangi xavfsizlik idoralari tashkil etildi, aviatsiya xavfsizligi qoidalari qayta yozildi, migratsiya va viza tekshiruvlari kuchaytirildi.

Musulmon jamoalari uchun bu davr ikki yo‘nalishda kechdi. Bir tomondan, nafrat jinoyatlari statistikasi keskin o‘sdi va qo‘shimcha tekshiruv amaliyotlari joriy etildi. Ikkinchi tomondan, jamoat tashkilotlari, huquqiy yordam tarmoqlari va siyosiy vakillik kengaydi.

Siyosiy vakillik

Chorak asr ichida musulmon amerikaliklar shtat qonun chiqaruvchi organlarida, shahar kengashlarida va Kongressda o‘rin egalladi. 2026-yil 1-yanvarda Zohran Mamdoniy Nyu-York merlik lavozimiga kirishdi va shahar tarixidagi birinchi musulmon hamda birinchi osiyolik-amerikalik mer bo‘ldi.

Uning marosimda qatnashishi atrofidagi bahs shu vakillikning hali ham munozara mavzusi ekanini ko‘rsatdi. Qurbonlar oilalari orasida ham pozitsiyalar bir xil bo‘lmadi: ayrimlar e’tiroz bildirdi, boshqalari fojiadan siyosiy maqsadlarda foydalanishga qarshi chiqdi.

Markaziy Osiyo jamoalari uchun

Nyu-York metropolitan hududida O‘zbekistondan kelgan muhojirlarning eng yirik jamoasi yashaydi; 2020-yilgi aholi ro‘yxatida o‘zbek kelib chiqishini ko‘rsatgan 53 374 kishi qayd etilgan. Braytonda, Bruklinda va Kvinsda o‘zbek masjidlari, choyxonalari va jamoat tashkilotlari faoliyat yuritadi.

Jamoaning katta qismi taksi va yuk tashish sohasida, mehmonxona va qurilish tarmoqlarida band. So‘nggi yillarda diaspora tarkibi kengaydi: Sietlda 2026-yil iyulida rasmiy ro‘yxatdan o‘tgan o‘zbek jamoa uyushmasi tashkil etildi.

Bu jamoalar uchun diniy erkinlik, migratsiya siyosati va nafrat jinoyatlari bo‘yicha munozara amaliy ahamiyatga ega. Musulmonlar huquqlarini himoya qiluvchi CAIR tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, o‘tgan yil davomida tashkilotga 8 500 dan ortiq murojaat kelib tushgan — bu uning tarixidagi eng yuqori ko‘rsatkich.

Jamoatchilik fikri

So‘rovlar natijalariga ko‘ra, 11-sentabr voqealari amerikaliklarning musulmonlar haqidagi tasavvurlariga hanuz ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotchilar bu ta’sirni avlodlar kesimida farqli deb qayd etadi: hujumlarni eslamaydigan yosh avlod orasida ko‘rsatkichlar boshqacha.

Xotira maydoni

Milliy 11-sentabr memoriali va muzeyi 2011-yilda, hujumlarning o‘n yilligida ochilgan. Memorial ikki minora o‘rnida joylashgan ikki katta hovuzdan iborat; ularning atrofidagi bronza panellarga qurbonlarning ismlari o‘yib yozilgan.

Muzey yer osti qismida joylashgan va hujumlar tarixiga oid materiallarni saqlaydi. U yillar davomida eng ko‘p tashrif buyuriladigan Nyu-York muzeylaridan biriga aylandi.

Diniy tashkilotlarning ishtiroki

Yodga olish kunlarida AQShning turli diniy jamoalari — cherkovlar, sinagogalar va masjidlar — birgalikda duo va xotira tadbirlarini o‘tkazadi. Bunday qo‘shma marosimlar 2001-yildan keyingi yillarda shakllangan amaliyot hisoblanadi.

Yahudiy jamoalarining ayrim tashkilotlari bu yil islomofobiyaga qarshi bayonotlar bilan chiqdi; ular merga qarshi tanqidning bir qismi diniy mansublikka asoslanganini qayd etdi.

Marosimlar va ular atrofidagi bahs Amerikadagi musulmon jamoalari uchun ikki tomonlama holatni ko‘rsatdi: bir tomondan, siyosiy vakillik o‘sdi; ikkinchi tomondan, jamoat hayotidagi ishtirok hamon alohida munozara mavzusiga aylanmoqda.