Qirg‘iziston sovet davridan qolgan Mailuu-Suu uran merosini tozalayapti
Markaziy Osiyodagi eng yirik uran merosi maydonida taxminan 2 million kub metr radioaktiv chiqindi bor. EBRD granti bilan tozalash ishlari 2032-yilga qadar davom etadi.
Qirg‘iziston sovet davridan qolgan uran merosini tozalamoqda. Mamlakatning janubi-g‘arbidagi Mailuu-Suu shaharchasi Markaziy Osiyodagi eng yirik va murakkab uran merosi maydoni bo‘lib, unda taxminan 2 million kub metr radioaktiv chiqindi mavjud.
Mailuu-Suu qanday shahar?
Mailuu-Suu — Qirg‘izistonning Jalal-Obod viloyatidagi (tog‘li janubi-g‘arbiy hudud) sobiq uran shaharchasi. U 1946-yilda tashkil etilgan va dastlab «Mailbox 200» kodi bilan atalgan. Uran qazib olish va boyitish 1960-yillar oxirida to‘xtatilgan.
Shaharcha O‘zbekiston chegarasidan taxminan 10 km masofada joylashgan. 2002-yil mayda sel daryoni to‘sib, chiqindi maydoniga xavf soldi. 2023-yilda Turkiya–Suriya zilzilasi qo‘shimcha barqarorlik tekshiruvlarini keltirib chiqardi.
Mintaqaviy tozalash rejasi
Markaziy Osiyo uran merosi maydonlarini tozalash rejasi 2017-yilda boshlangan. O‘shandan beri 7 ta ustuvor maydonning 4 tasi tozalandi:
- Min-Kush va Shekaftar — Qirg‘iziston
- Charkesar va Yangiobod — O‘zbekiston
- Istiklol/sobiq Taboshar — Tojikiston (2023-yilga qadar qisman)
Tojikistondagi Degmay maydoni hali moliyalashtirilmagan — u taxminan 42,9 million yevro talab qiladi.
Eng murakkab maydon
Mailuu-Suu eng yirik va murakkab maydon bo‘lib, unda taxminan 2 million kub metr radioaktiv chiqindi bor. Muhandislar chiqindilarni to‘g‘on tuzilmasi ichida topgach, loyiha o‘zgartirildi va xarajatlar oshdi; chiqindilar xavfsizroq joylarga ko‘chirilmoqda.
Biz odamlarni ko‘chirishni taklif qildik, ammo ular rad etishdi. Uy — uy-da.
— Rahmanbek Toichuyev, Oshlik tadqiqotchi (The Times of Central Asia)
Mailuu-Suu ayollar qo‘mitasi a’zosi Danakan Primkulova esa quyidagicha izohlaydi: «Qo‘rqib o‘tirish o‘rniga, biz shu borada bir nima qilishga harakat qilyapmiz.»
Moliyalashtirish
Ishlar EBRDning Markaziy Osiyo uchun Atrof-muhitni tiklash hisobi (ERA) orqali moliyalashtiriladi. Mailuu-Suu uchun 23 million yevrolik ERA granti 2023-yil 16-mayda imzolandi. Uni Qirg‘iziston Favqulodda vaziyatlar vaziri Boobek Ajikeev va EBRD Yadro xavfsizligi departamenti direktori Balthasar Lindauer imzoladi.
Grant taxminan yetti yillik tozalash ishlariga imkon beradi va 2 million kub metr chiqindini qamrab, barqarorlashtiradi. EBRD dasturining umumiy taxminiy qiymati 113 million yevro atrofida; ERA hissasi 2025-yil oxiriga taxminan 70 million yevroga yetdi.
Muddatlar
- 2024-yil iyul — Mailuu-Suuda shaxtani yopish ishlari muddatidan oldin yakunlandi
- 2026-yil iyun — Qirg‘iziston yagona monitoring tizimi bo‘yicha taklif e’lon qildi
- 2032-yil — umumiy tozalash ishlarining kutilayotgan yakuni
Raqamlarda
- Radioaktiv chiqindi: ~2 million m³
- EBRD ERA granti: 23 million € (16-may 2023)
- Tozalangan maydonlar: 4/7
- Chegaragacha masofa: ~10 km
- EBRD dasturi umumiy qiymati: ~113 million €
- ERA hissasi (2025 oxiriga): ~70 million €
- Degmay (moliyalanmagan): 42,9 million €
- Kutilayotgan yakun: 2032-yil