“Space Days Kazakhstan 2026”: to‘qqizta sun’iy yo‘ldoshli xalqaro guruh va Baykonurdan keyingi rejalar

2026-yil 7–9-sentabr kunlari Qozog‘istonda “Space Days Kazakhstan 2026” xalqaro forumi bo‘lib o‘tdi. Forumning dastlabki ikki kuni Ostonadagi Nazarboyev universitetida, yakuniy kuni esa Baykonurda tashkil etildi.

Tadbirda davlat organlari vakillari, kosmik agentliklar, xalqaro tashkilotlar, olimlar, texnologiya kompaniyalari va investorlar ishtirok etdi. Muhokama mavzulari orasida sun’iy yo‘ldosh aloqasi, Yerni masofadan zondlash, sun’iy intellekt va yangi kosmik texnologiyalar bo‘ldi.

To‘qqiz yo‘ldoshli xalqaro guruh

Forumda e’lon qilingan asosiy rejaga ko‘ra, Qozog‘iston 2030-yilgacha Yerni kuzatuvchi to‘qqizta sun’iy yo‘ldoshdan iborat xalqaro guruhni shakllantirishni mo‘ljallamoqda. Ulardan oltitasi Qozog‘iston hissasi bo‘lib, qolgan uchtasi Mo‘g‘uliston, Kongo Respublikasi va Nigeriya tomonidan taqdim etiladi.

Kelgusida guruh tarkibi 14 ta kosmik apparatgacha kengayishi mumkinligi aytilgan.

Milliy loyihalar

• KazSat-3R — aloqa yo‘ldoshi tizimini almashtirish loyihasi; 2026-yil uchun ishlab chiqishga 10,4 milliard tenge ajratilgan
• KazEOSat-MR — Yerni kuzatish uchun uchta yo‘ldoshdan iborat guruh; ishlab chiquvchi — qozog‘istonlik “Ghalam” korxonasi
• Baiterek — “Soyuz-5” (Qozog‘istonda “Sunkar” deb ataladi) raketasi uchun uchirish majmuasi

“Soyuz-5” raketasining muvaffaqiyatli uchirilishi 2026-yil 30-aprelda amalga oshirildi. Hozirda uchirish maydonchasi va yer usti infratuzilmasini Qozog‘iston boshqaradi, raketani esa Rossiya ishlab chiqarishda davom etmoqda.

Baykonur: ijara shartlari

Rossiya Baykonur kosmodromini 2050-yilgacha ijaraga olgan; yillik ijara haqi 115 million dollarni tashkil etadi. Forumda muhokama qilingan yo‘nalishlardan biri — Qozog‘istonning kosmik faoliyatini yagona kosmodromga bog‘liqlikdan bosqichma-bosqich chiqarish.

Kosmik texnologiyalar amaliy qo‘llanishga ega bo‘lishi va iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shishi kerak.

— Jaslan Madiyev, Qozog‘iston raqamli rivojlanish vaziri

Xitoy bilan yo‘ldosh tarmog‘i

Forumdan keyin, 10-sentabr kuni Xitoy — Markaziy Osiyo yo‘ldosh tarmog‘i bo‘yicha muzokaralar e’lon qilindi. Taklif etilayotgan tizim beshta yo‘ldoshdan iborat bo‘lib, yuqori aniqlikdagi tasvirlash, giperspektral tahlil va radar imkoniyatlarini nazarda tutadi.

Mintaqa uchun ahamiyati

Yerni masofadan zondlash ma’lumotlari Markaziy Osiyoda amaliy vazifalar uchun ishlatiladi: sug‘orish va suv resurslarini hisobga olish, ekin maydonlarini monitoring qilish, muzliklar holatini kuzatish va tabiiy ofatlarga tayyorgarlik. Mintaqada suv taqsimoti davlatlararo munosabatlarda sezgir mavzu bo‘lib qolmoqda.

Qozog‘iston bundan tashqari o‘z yo‘ldoshlarini ishlab chiqarish quvvatini rivojlantirishni maqsad qilgan — “Ghalam” korxonasi shu yo‘nalishdagi asosiy sanoat bazasi hisoblanadi.

Ochiq savollar

Baykonur: qisqacha tarix

Baykonur kosmodromi 1955-yilda qurilgan va jahondagi eng qadimgi hamda eng yirik ishlaydigan kosmodrom hisoblanadi. Aynan shu maydondan 1957-yilda birinchi sun’iy yo‘ldosh va 1961-yilda birinchi inson kosmosga uchirilgan.

SSSR parchalanganidan keyin obyekt Qozog‘iston hududida qoldi va ijara asosida Rossiya tomonidan boshqarilmoqda. Ijara shartnomasi 2050-yilgacha amal qiladi; yillik to‘lov 115 million dollarni tashkil etadi.

So‘nggi yillarda Qozog‘iston kosmodrom hududidagi ayrim maydonlarni o‘z tasarrufiga qaytardi va ularni yangi loyihalar uchun ishlatmoqda. “Baiterek” loyihasi shu jarayonning bir qismi: unda uchirish majmuasi va yer usti infratuzilmasi Qozog‘iston tomonidan boshqariladi.

Yerni masofadan zondlash nima uchun kerak

Yerni kuzatuvchi yo‘ldoshlar ma’lumotlari mintaqada bir qator amaliy vazifalar uchun ishlatiladi. Ular orasida ekin maydonlarining holatini kuzatish, sug‘orish tizimlaridagi suv yo‘qotishlarini aniqlash, muzliklar maydonini o‘lchash, o‘rmon va yaylovlarning degradatsiyasini qayd etish hamda toshqin va sel xavfini baholash bor.

Markaziy Osiyoda suv resurslari davlatlararo masala hisoblanadi: daryolarning asosiy oqimi Tojikiston va Qirg‘izistonda shakllanadi, asosiy iste’molchilar esa quyi oqimdagi davlatlardir. Ob’ektiv o‘lchov ma’lumotlari muzokaralarda umumiy asos vazifasini bajarishi mumkin.

Xalqaro hamkorlik tarkibi

Taklif etilayotgan to‘qqiz yo‘ldoshli guruhda Mo‘g‘uliston, Kongo Respublikasi va Nigeriya ishtiroki ko‘zda tutilgan. Bunday format kichik va o‘rta davlatlar uchun odatiy yondashuvni aks ettiradi: yakka holda to‘liq guruh yaratish qimmatga tushadi, birlashgan holda esa har bir ishtirokchi butun guruh ma’lumotlariga kirish huquqini oladi.

Xitoy bilan muhokama qilinayotgan beshta yo‘ldoshli tarmoq esa alohida tashabbus bo‘lib, unda yuqori aniqlikdagi tasvirlash, giperspektral tahlil va radar imkoniyatlari ko‘rsatilgan. Radar yo‘ldoshlari bulutli ob-havo va tunda ham ma’lumot olish imkonini beradi.

Sanoat bazasi

Qozog‘istonda yo‘ldoshlarni yig‘ish bo‘yicha “Ghalam” korxonasi faoliyat yuritadi. U KazEOSat-MR guruhini ishlab chiqmoqda. Milliy sanoat bazasini rivojlantirish odatda ikki maqsadni ko‘zlaydi: tashqi yetkazib beruvchilarga bog‘liqlikni kamaytirish va muhandislik kadrlarini saqlab qolish.

KazSat-3R aloqa yo‘ldoshi tizimi uchun 2026-yil byudjetida 10,4 milliard tenge ajratilgani e’lon qilindi. Aloqa yo‘ldoshlari teleeshittirish, internet va davlat aloqa tizimlari uchun ishlatiladi.

Mintaqadagi kosmik hamkorlik

Markaziy Osiyo davlatlari kosmik sohada turli darajada ishtirok etadi. Qozog‘iston Baykonur va milliy yo‘ldosh dasturlari bilan yetakchi o‘rinni egallaydi. O‘zbekiston o‘z kosmik agentligini tashkil etgan va Yerni masofadan zondlash ma’lumotlaridan qishloq xo‘jaligi hamda yer kadastrida foydalanmoqda.

Mintaqaviy hamkorlikning amaliy shakli — ma’lumot almashinuvi. Bir davlat yo‘ldoshi tomonidan olingan tasvirlar qo‘shni davlatning hududini ham qamrab oladi, shu bois ma’lumot bazalarini birlashtirish xarajatlarni kamaytiradi.

Forumda muhokama qilingan xalqaro guruh g‘oyasi aynan shu mantiqqa asoslangan: har bir ishtirokchi bitta yoki bir nechta apparat bilan hissa qo‘shadi va butun guruh ma’lumotlariga kirish huquqini oladi.

Iqtisodiy samara masalasi

Kosmik dasturlar odatda uzoq muddatli investitsiya hisoblanadi va ularning bevosita tijorat daromadi cheklangan bo‘ladi. Shu sababli davlat dasturlarida ko‘pincha “amaliy qo‘llanish” mezoni ilgari suriladi — ya’ni ma’lumotlar qanday tarmoqlarda va qanday tejamkorlik beradi degan savol.

Qozog‘iston raqamli rivojlanish vaziri forumda aynan shu nuqtaga urg‘u berdi: kosmik texnologiyalar amaliy qo‘llanishga ega bo‘lishi va iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shishi kerakligini aytdi.

Baiterek loyihasi

“Baiterek” — Qozog‘iston va Rossiyaning qo‘shma loyihasi bo‘lib, Baykonurda yangi uchirish majmuasini yaratishni ko‘zda tutadi. Loyiha uzoq yillar davomida muddatlari qayta ko‘rib chiqilgan va nomi bir necha marta o‘zgargan.

2026-yil 30-aprelda majmuadan “Soyuz-5” raketasining muvaffaqiyatli uchirilishi amalga oshirildi. Qozog‘istonda raketa “Sunkar” nomi bilan ataladi. Hozirgi mehnat taqsimotiga ko‘ra, uchirish maydonchasi va yer usti infratuzilmasi Qozog‘iston zimmasida, raketani ishlab chiqarish esa Rossiya tomonida qolmoqda.

Forumda muhokama qilingan uzoq muddatli maqsad — uchirish xizmatlari bozorida Qozog‘istonning mustaqil ulushini oshirish. Bu bozorda so‘nggi o‘n yilda raqobat sezilarli kuchaydi va narxlar pasaydi.

9-sentabr kuni forum ishtirokchilari Baykonurda uchirishni kuzatish imkoniyatiga ega bo‘ldi: o‘sha kuni kosmodromdan “Soyuz-2.1a” raketa tashuvchisi “Progress MS-35” yuk kemasi bilan uchirildi.

E’lon qilingan rejalarda guruhni to‘liq yig‘ish uchun zarur bo‘lgan umumiy investitsiya hajmi va sheriklarning moliyaviy majburiyatlari batafsil ko‘rsatilmagan. Xalqaro guruh tarkibiga kiruvchi davlatlar bilan yakuniy shartnomalar imzolanishi haqida ham alohida ma’lumot berilmadi.