1992-yil yanvar: Toshkentdagi talabalar namoyishlari va narx islohoti

1992-yil yanvar oyida, Oʻzbekiston mustaqilligining ilk haftalarida, Toshkentda narxlarning keskin oshishiga qarshi talabalar namoyishi boʻlib oʻtdi. Ushbu maqolada voqeaning hujjatlashtirilgan faktlari faqat obroʻli manbalar asosida, neytral va faqat faktlarga tayangan holda keltiriladi. Maqsad — baho berish emas, balki tarixiy voqeani aniq sana, raqam va manbalar bilan taqdim etish.

Fon: narxlarning erkinlashtirilishi

1992-yil 2-yanvarda Rossiyada prezident Boris Yeltsin boshchiligida narxlar keskin erkinlashtirildi. Shu yoʻnalishda, 1992-yil 16-yanvarda Oʻzbekiston hukumati ham erkin bozor narxlari tizimini joriy etuvchi choralarni koʻrdi: non kabi ayrim asosiy oziq-ovqat mahsulotlariga davlat narx nazorati bekor qilindi va taqsimot uchun oziq-ovqat kuponlari (talonlar) kiritildi. Shu bilan birga, talabalarga stipendiya toʻlovlari kechiktirilgandi. Bularning barchasi aholining, xususan talabalarning turmush sharoitiga bevosita taʼsir qildi.

Namoyish: 16–17-yanvar

Narxlarning oshishi va stipendiyaning kechikishidan norozi boʻlgan talabalar, asosan Oʻzbekiston Milliy universiteti (oʻsha davrdagi Toshkent davlat universiteti) talabalari, namoyishga chiqdi. Maʼlumotlarga koʻra, taxminan 10 000 talaba koʻchaga chiqib, markazga — hukumat binosi tomon yurdi; yoʻlda baʼzi oziq-ovqat doʻkonlari zarar koʻrdi. Voqealar asosan talabalar shaharchasi (kampus) atrofida kechdi.

Reklama

Kuch ishlatilishi va qurbonlar

Maʼlumotlarga koʻra, Toshkent militsiyasi dastlab havoga oʻq uzdi, keyin esa oʻq ochdi va talabalarni tayoq bilan quvib, kampusga qaytardi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, toʻqnashuvda 2 talaba halok boʻldi, 10 kishi jarohat oldi va kamida 100 nafari hibsga olindi. Ayrim guvohlar va keyingi xotira-maʼlumotlarda halok boʻlganlar soni rasmiy raqamdan ancha yuqori — "100 dan ortiq" yoki "200 dan ortiq" deb keltirilgan; bu raqamlar mustaqil ravishda tasdiqlanmagan. Xavfsizlik amaldori Vilor Niyozmatov esa oʻlimlarga qaramay militsiya namoyishchilarga oʻq uzmaganini aytib, bu bayonni rad etgan. Raqamlardagi bu tafovut voqeaning toʻliq tasviri hamon munozarali ekanini koʻrsatadi.

Oqibatlari

18-yanvarda Toshkentda yashamaydigan (boshqa viloyatlardan kelgan) talabalar shahardan chiqarildi va darslar 10-fevralgacha toʻxtatildi. 20-yanvarda hukumat voqealarda "siyosiy provokatorlar"ni aybladi. Voqealar siyosiy oqibatlarga ham olib keldi: oʻsha paytdagi vitse-prezident Shukrullo Mirsaidov 1992-yil yanvarda, qisman namoyishning bostirilishi fonida, iste'foga chiqdi; vitse-prezident lavozimining oʻzi ham oʻsha oyda bekor qilindi.

Keng kontekst

1992-yil yanvar voqealari mustaqillikning dastlabki — iqtisodiy jihatdan eng ogʻir — davriga toʻgʻri keldi. Sovet rejali iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotiga oʻtish narxlarning keskin oshishi va taqchillik bilan kechdi. Ayni shu davrda siyosiy maydonda ham oʻzgarishlar boʻlib, "Birlik" va "Erk" kabi muxolif harakatlarga bosim kuchaygan edi. Toshkentdagi talabalar namoyishi — mustaqil Oʻzbekistondagi eng yirik ochiq ommaviy norozilik chiqishlaridan biri sifatida tarixda qoldi.

Yakun

1992-yil yanvar voqealari — Oʻzbekiston mustaqilligining ilk davridagi iqtisodiy va ijtimoiy keskinlikni aks ettiruvchi tarixiy hodisa. Bu maqola faqat hujjatlashtirilgan faktlarni — sana, sabab, koʻlam va rasmiy hamda muqobil maʼlumotlarni — obroʻli manbalar asosida taqdim etadi; qurbonlar soni va voqea tafsilotlari boʻyicha toʻliq, mustaqil baholash hamon ochiq masaladir.