TRACECA transport yoʻlagi (1993–1998): mustaqil Oʻzbekistonning dunyoga chiqish yoʻllarini qidirishi
TRACECA — «Yevropa–Kavkaz–Osiyo transport yoʻlagi» — Yevropa Ittifoqi 1993-yil may oyida Bryusseldagi konferensiyada ishga tushirgan dastur boʻlib, Markaziy Osiyoni Kaspiy, Kavkaz va Qora dengiz orqali Yevropaga ulaydigan, Rossiya hududini chetlab oʻtuvchi yoʻlakni rivojlantirishni koʻzda tutgan. Oʻzbekiston dasturning sakkiz taʼsischi davlatidan biri edi. 1998-yil 8-sentabrda Bokuda asosiy koʻp tomonlama bitim (MLA) imzolandi; hujjatni 12 davlat qabul qildi, doimiy kotibiyat Bokuda joylashdi. Mustaqillikning dastlabki yillarida bu Oʻzbekistonning transport yoʻllarini xilma-xillashtirish siyosatining bir qismi edi. Tarix — faqat faktlar.

1991-yilda mustaqillikka erishgan Oʻzbekiston oldida ogʻir geografik haqiqat turardi: mamlakat dengizga chiqa olmaydi va, bundan ham ogʻiri, qoʻshnilari ham dengizsiz — yaʼni jahon bozoriga chiqish uchun bir necha chegaradan oʻtish kerak. Shu sharoitda transport yoʻllarini xilma-xillashtirish milliy zarurat edi. Ana shu izlanishning bir boʻlagi — TRACECA dasturi. Quyida uning tarixi faqat faktlar asosida bayon etiladi.
TRACECA nima
TRACECA — inglizcha «Transport Corridor Europe–Caucasus–Asia», yaʼni «Yevropa–Kavkaz–Osiyo transport yoʻlagi». Bu — Markaziy Osiyo davlatlarini Kaspiy dengizi, Janubiy Kavkaz va Qora dengiz orqali Yevropaga bogʻlaydigan transport yoʻnalishini rivojlantirishga qaratilgan xalqaro dastur. Uning asosiy gʻoyasi — qadimgi Ipak yoʻlini zamonaviy avtomobil, temir yoʻl va dengiz yoʻllari koʻrinishida tiklash va yuk tashishni Rossiya hududidan oʻtmaydigan muqobil yoʻnalish orqali ham olib borish imkonini yaratish edi.
1993-yil: Bryusseldagi boshlanish
TRACECA dasturi Yevropa Ittifoqi tashabbusi bilan 1993-yil may oyida Bryusselda oʻtkazilgan konferensiyada ishga tushirildi. Unda sakkiz taʼsischi davlat — Armaniston, Ozarbayjon, Gruziya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston — hamda Yevropa Komissiyasi ishtirok etdi. Dastlab dastur texnik yordam va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishga qaratildi.
1998-yil: Boku bitimi
Dasturning huquqiy asosi 1998-yil 8-sentabrda Ozarbayjon poytaxti Bokuda imzolangan «Yevropa–Kavkaz–Osiyo yoʻlagini rivojlantirish boʻyicha xalqaro transport toʻgʻrisidagi asosiy koʻp tomonlama bitim» (MLA) bilan mustahkamlandi. Bokudagi sammitda bu hujjatni 12 davlat imzoladi. Shu bitim asosida dasturning doimiy kotibiyati (bosh organ) Bokuda tashkil etildi.
Aʼzolar kengaydi
Keyingi yillarda bitimga yangi davlatlar qoʻshildi — jumladan Moldova, Ruminiya, Turkiya va Ukraina, 2009-yilda esa Eron. Bugungi kunda TRACECA asosiy bitimining aʼzolari 14 davlatni tashkil etadi: Ozarbayjon, Armaniston, Gruziya, Eron, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Moldova, Ruminiya, Tojikiston, Turkmaniston, Turkiya, Ukraina va Oʻzbekiston. Dastur doirasida yoʻl, temir yoʻl, port va bojxona tartiblarini uygʻunlashtirish loyihalari amalga oshiriladi.
Nega bu mustaqil Oʻzbekiston uchun muhim edi
Sovet davrida Oʻzbekistonning deyarli barcha transport va savdo yoʻllari Moskva orqali oʻtardi. Mustaqillikdan soʻng jahon bozoriga bitta yoʻnalishga qaram boʻlib qolmaslik — strategik masalaga aylandi. TRACECA Oʻzbekistonga Gʻarb bilan toʻgʻridan toʻgʻri transport aloqasi, muqobil eksport yoʻnalishi va xalqaro texnik yordam olish imkonini berdi. Bu — yosh davlatning oʻz yoʻlini qurish va mintaqaviy ulanishni mustahkamlash urinishlarining bir qismi edi.
Bugungi aks-sadosi
1990-yillarda qoʻyilgan bu gʻoya keyinchalik «Oʻrta yoʻlak» (Trans-Kaspiy xalqaro transport yoʻnalishi) kabi zamonaviy loyihalarda davom etdi — ayniqsa yuk tashishni Rossiyadan chetlab oʻtuvchi muqobil yoʻnalishlarga qiziqish ortgan davrda. TRACECA esa mustaqil Markaziy Osiyo davlatlarining dunyoga ochilish yoʻlidagi dastlabki tashkiliy qadamlaridan biri sifatida tarixda qoldi.

