Chor Rossiyasi davrida Turkistonda migratsiya va shaharlashish (1865–1917)

1865-yildan 1917-yilgacha boʻlgan davr Oʻrta Osiyo tarixida tub oʻzgarishlar davri boʻldi. Rossiya imperiyasi qadimiy xonliklar oʻlkasini bosib olgach, bu yerda yangi maʼmuriy tuzilma, migratsiya oqimlari, paxtaga asoslangan iqtisodiyot va evropacha shaharlar vujudga keldi. Rus dehqonlarining Yevropa Rossiyasidan Turkistonga koʻchirilishi, temir yoʻllarning qurilishi va yangi shaharlarning tashkil etilishi mahalliy aholining hayotini butunlay oʻzgartirdi. Bu maqola oʻzbek muhojirligining birinchi toʻlqini (1917–1934) dan oldingi — chor Rossiyasi davridagi migratsiya va shaharlashish jarayonlarini yoritadi.

Bosqin va Turkiston general-gubernatorligining tashkil etilishi

Rus qoʻshinlari 1865-yil iyun oyida general Mixail Chernyayev boshchiligida Toshkentni egalladi; oʻsha paytda shahar devor bilan oʻralgan, taxminan 70 000 aholili yirik savdo markazi edi (Manba: Encyclopaedia Britannica; Wikipedia, Russian Turkestan). 1867-yil iyul oyida Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilib, uning birinchi general-gubernatori etib Konstantin fon Kaufman tayinlandi, poytaxt esa Toshkent boʻldi (Manba: Wikipedia, Turkestan Governor-Generalship). 1868-yilda rus qoʻshinlari Samarqandni va Zarafshon vodiysini Buxoro amirligidan tortib oldi (Manba: Wikipedia, Russian Turkestan).

Buxoro amirligi 1868-yildagi shartnoma bilan Rossiyaga tobe boʻlib, keyinchalik 1873-yilda rasman protektoratga aylantirildi; Xiva xonligi ham 1873-yilda protektorat maqomini oldi va Amudaryo boʻlimi uning hududidan tashkil etildi (Manba: Wikipedia, Russian Turkestan). 1876-yilda Qoʻqon xonligi tugatilib, uning oʻrnida Fargʻona viloyati (oblasti) tuzildi (Manba: Wikipedia, Russian Turkestan). Shu tariqa 1898-yilga kelib general-gubernatorlik besh viloyatdan iborat yaxlit maʼmuriy tuzilmaga aylandi.

Reklama

Rus dehqonlarining koʻchirilishi (pereselenie)

XIX asr oxiridan boshlab rus hukumati slavyan dehqonlarini imperiyaning osiyo hududlariga koʻchirishni ragʻbatlantirdi; bu siyosat markaziy Rossiyadagi yer tanqisligi va ijtimoiy keskinlikni yumshatish hamda chegaralarni sodiq yevropaliklar bilan mustahkamlashga qaratilgan edi (Manba: Oxford University Research Archive, «Peasant Settlers and the Civilising Mission in Russian Turkestan»). Koʻchirish jarayoni 1891-yilgi ocharchilikdan soʻng tezlashdi va ayniqsa Stolipin islohotlari (1906–1917) davrida avj oldi (Manba: Wikipedia, Stolypin reform).

Stolipin islohotlari davrida 1906–1912-yillarda Qozogʻiston va butun Oʻrta Osiyoga markaziy Rossiyadan 500 000 ga yaqin dehqon xoʻjaligi koʻchirildi (Manba: Wikipedia, Stolypin reform). Koʻchmanchilarga davlat yordam puli, soliq imtiyozlari va maxsus koʻchirish idoralari xizmati taqdim etildi. Koʻchib kelganlarga oʻrtacha har bir erkak kishiga 16,5 gektar yer berildi (Manba: Wikipedia, Stolypin reform). Yetti suv (Semirechye) viloyati slavyan dehqonlarining asosiy manziliga aylandi.

Paxta iqtisodiyoti va yer tanqisligi

Rossiyaning oʻz toʻqimachilik sanoatini xom ashyo bilan taʼminlash ehtiyoji Turkistonni paxta monokulturasi oʻlkasiga aylantirdi. 1861–1865-yillardagi Amerika fuqarolar urushi jahon paxta bozorini larzaga solgach, imperiya mahalliy paxtachilikni «import oʻrnini bosish» siyosati doirasida jadal rivojlantirdi, tajriba stansiyalari va texnik yordam joriy etdi (Manba: Wikipedia, Russian Turkestan). Natijada ekin maydonlarining katta qismi paxtaga aylantirildi; bu esa yer va suvga boʻlgan talabni keskin oshirib, mahalliy dehqonlar bilan koʻchmanchilar oʻrtasida raqobat va keskinlik keltirib chiqardi.

Temir yoʻllar — migratsiya va iqtisodiyot tomirlari

Zakaspiy (Trans-Kaspiy) temir yoʻlining qurilishi 1879–1880-yillarda, Oʻrta Osiyoni zabt etish bilan bogʻliq holda boshlandi. Yoʻl Buxoro orqali 1888-yilda Samarqandga yetib keldi, soʻng oʻn yil toʻxtab turib, 1898-yilda Toshkent va Andijonga uzaytirildi (Manba: GlobalSecurity.org; Wikipedia, Trans-Caspian railway). Amudaryo ustidagi doimiy koʻprik faqat 1901-yilda qurib bitkazildi (Manba: Wikipedia, Trans-Caspian railway).

Orenburg–Toshkent temir yoʻli 1901–1906-yillarda qurilib, Turkistonni bevosita Yevropa Rossiyasi bilan bogʻladi; 1905-yilda Orenburg orqali temir yoʻl aloqasi ochildi (Manba: GlobalSecurity.org; Wikipedia, Russian Turkestan). Bu yoʻl koʻchmanchilar oqimini kuchaytirdi va paxta eksportini jadallashtirdi. 1911-yilda Prokudin-Gorskiy suratga olgan Samarqand viloyatidagi temir yoʻl bekati ana shu yangi infratuzilmaning tirik guvohidir.

Shaharlashish va «yangi shaharlar»

Rus maʼmuriyati eski mahalliy shaharlar yonida evropacha reja asosida qurilgan «yangi shaharlar»ni barpo etdi. Toshkent 1867-yilda general-gubernatorlik markaziga aylangach, eski musulmon shahri yonida, Anhor kanalining chap qirgʻogʻida yangi yevropacha shahar oʻsib chiqdi (Manba: Encyclopaedia Britannica; OrexCA). Yangi shahar radial-halqa rejasi, keng toʻgʻri koʻchalar va eklektik hamda «Turkiston moderni» uslubidagi jamoat binolari bilan ajralib turardi (Manba: OrexCA).

Shahar aslida ikki qismga — Eski shahar va Yangi shaharga boʻlingan boʻlib, bu boʻlinish mustamlakachilik ierarxiyasini fazoviy jihatdan mustahkamlab, maʼmuriy va harbiy markazlar koʻpincha kanallar bilan ajratib qoʻyildi (Manba: Wikipedia, Russian Turkestan). Shunday yangi maʼmuriy shaharlar oʻlka boʻylab vujudga kelib, demografik tarkibni oʻzgartirdi va aholining urbanizatsiyasini tezlashtirdi.

Keskinlik va merosi: 1916-yil qoʻzgʻoloniga qadar

Yer musodarasi va koʻchmanchilar oqimi mahalliy aholi orasida norozilikni kuchaytirdi va bu keskinlik 1916-yilgi Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloniga zamin boʻldi. 1916-yil 25-iyundagi farmon bilan mahalliy aholi Birinchi jahon urushi orqa frontida mardikorlikka safarbar etilishi eʼlon qilinishi ommaviy qoʻzgʻolonni keltirib chiqardi (Manba: Wikipedia, Central Asian revolt of 1916). Chor hokimiyatining shafqatsiz bostirishi minglab odamlarning halok boʻlishiga olib keldi, koʻplab qozoq, oʻzbek va qirgʻizlar Xitoy (Shinjon) tomon qochdi. (1916-yil voqealari alohida maqolada batafsil yoritilgan.)

Xulosa

1865–1917-yillardagi chor Rossiyasi davri Turkistonda migratsiya, mustamlakachi koʻchish, paxta iqtisodiyoti, temir yoʻl qurilishi va shaharlashishning oʻzaro bogʻliq jarayonlarini birlashtirdi. Bu oʻzgarishlar mahalliy jamiyat tuzilishini va demografik manzarani tubdan qayta shakllantirdi hamda keyingi — oʻzbek muhojirligining birinchi toʻlqini (1917–1934) va sovet davri uchun tarixiy zamin yaratdi.