Turkiston legioni va urushdan keyingi muhojirlik (1941–1945): asirlikdan G'arbdagi diasporagacha

1941-yil kuzida, Germaniyaning SSSRga hujumi to'xtab qolgach, natsistlar turkiy xalqlarga bo'lgan dastlabki «irqiy past» munosabatini o'zgartirib, sovetlarga qarshi kayfiyatdan foydalanishga qaror qildi. 1941-yil oktabrda Vermaxt asirlar lagerlarida maxsus komissiyalar orqali turkistonliklarni ajrata boshladi va «Sharq legionlari» (Ostlegionen) tarkibida Turkiston legioni hamda Kavkaz-musulmon legioni 1942-yil 13-yanvarda rasman tashkil etildi. (Manba: Wikipedia — Turkestan Legion; Wehrmacht foreign volunteers and conscripts.)

Kimlardan tuzilgan

Legion a'zolari — asosan Qizil Armiya safida asirga tushgan Markaziy Osiyo xalqlari vakillari: o'zbeklar, turkmanlar, qozoqlar, qirg'izlar, tojiklar va boshqalar. Ya'ni bu ko'ngilli g'oyaviy harakat emas, balki sovet harbiy asirlaridan tashkil etilgan Vermaxt bo'linmasi edi. Legion 1942-yil may oyida jangga tortildi va 1943-yilga kelib taxminan 16 batalyon, qariyb 16 000 askargacha kengaydi. (Manba: Wikipedia — Turkestan Legion; Ostlegionen.)

Qancha odam?

Butun urush davomida «Sharq legionlari» tarkibidan o'tgan turkistonliklarning umumiy soni manbalarga ko'ra turlicha — taxminan 110 000 dan 180 000 gacha deb baholanadi (bir akademik baho 1944-yilga kelib ~180 000 kishi deydi). Bu umumiy, jamlangan ko'rsatkich bo'lib, 1943-yildagi legionning o'zidagi ~16 000 askardan farq qiladi; aniq raqam manbalar orasida sezilarli farq qiladi. (Manba: Wikipedia — Wehrmacht foreign volunteers and conscripts.)

Reklama

Ocharchilik: majburiy tanlov

Legionga qo'shilish ko'pchilik uchun mafkura emas, ocharchilik va o'limdan omon qolish choralari edi — buni betaraf qayd etish zarur. German asirlik lagerlaridagi o'lim darajasi fojiali bo'lgan: ba'zi hisoblarga ko'ra taxminan 100 000 turkistonlik asirning qariyb 80 foizi birinchi qish (1941–42)da halok bo'lgan. Chenstoxova (Częstochowa) lageri misolida, 1941-yil kuzidagi ~32 000 turkistonlikdan 1942-yil bahoriga atigi 262 nafari tirik qolgan, deb keltiriladi. (Manba: Qalam Global — Kazakhs and «Turkestanis» in German Captivity.)

Vali Qayyumxon va Turkiston Milliy Birlik Qo'mitasi

Legionning siyosiy qanotiga Toshkentda 1904-yil 15-iyulda tug'ilgan, 1921-yildan Berlinda tahsil olgan muhojir siyosatchi Vali Qayyumxon (Veli Kayum Khan) rahbarlik qildi. U «Turkiston Milliy Birlik Qo'mitasi» (Nationales Turkestanisches Einheitskomitee) raisi bo'lib, bu qo'mita surgundagi Turkiston «hukumati» vazifasini bajargan; u Berlindagi targ'ibot va asirlarni tayyorlashni nazorat qilgan. Qayyumxon urushdan keyin fuqaroligi yo'q holda G'arbiy Germaniyada yashab, 1993-yil 13-avgustda Dyusseldorfda vafot etgan. (Manba: German Wikipedia — Veli Kajum-chan.)

Mustafo Cho'qay: taklif qilindi, ammo rad etdi

Turkiston (Qo'qon) Muxtoriyatining sobiq rahbari, muhojir davlat arbobi Mustafo Cho'qay (Mustafa Shokay)ga ham legionga rahbarlik taklif qilingan edi. Germaniya SSSRga bostirib kirgach (1941-yil 22-iyun), natsistlar uni ishg'ol qilingan Fransiyada hibsga olib, keyin Berlinga olib kelgan. Cho'qay asirlar lagerlarini aylanib, ulardagi ahvolni ko'rgach, keyingi hamkorlikdan bosh tortgan. U 1890-yil 25-dekabrda tug'ilgan va 1941-yil 27-dekabrda Berlinda vafot etgan; rasmiy sabab tif epidemiyasi fonida qon zaharlanishi deyilgan, biroq ba'zi manbalar (jumladan rafiqasi Mariya xotiralari) zaharlanganlik gumonini bildiradi — bu masala haligacha aniq hal etilmagan. Uning vafotidan so'ng siyosiy qo'mita yetakchiligi Vali Qayyumxonga o'tdi. (Manba: Wikipedia — Mustafa Shokay; e-history.kz.)

Urushdan keyin: majburiy qaytarish

1945-yilda legionerlarning aksariyati G'arb ittifoqchilari tomonidan asirga olindi. 1945-yil 11-fevralda imzolangan Yalta kelishuvlariga ko'ra, sovet fuqarolari — Vermaxt «Sharq legionlari» xodimlari ham — majburiy ravishda SSSRga qaytarilishi kerak edi; qaytganlar «xoin» sifatida qatl etilish yoki qamoqqa (GULAG) tashlanish xavfi ostida qoldi. Bu jarayon ommaviy va ko'pincha zo'ravonlik bilan kechdi: 1945-yil sentabr oxiriga qadar G'arb zonalaridan taxminan 2 034 000 sovet fuqarosi qaytarilgan edi. (Manba: Wikipedia — Repatriation of Soviet citizens after World War II; Turkestan Legion.)

G'arbdagi diasporaning shakllanishi

Majburiy qaytarishdan qochib qutulgan turkistonliklar G'arbiy Germaniya (Myunxen, Kyoln) va Turkiyada muhojir jamoalarini tashkil etdi. Vali Qayyumxon qisqa muddat qamoqda bo'lib, so'ng fuqaroligi yo'q holda G'arbiy Germaniyada yashab qoldi. Legion ofitseri bo'lgan Boymirza Hayit (1917-yil 17-dekabr, Namangan — 2006-yil 31-oktabr, Kyoln) esa Myunster universitetida taniqli turkolog olimga aylanib (1950-yilda doktorlik), Turkiston tarixiga oid qator kitoblar yozdi va muhojir jamoaning muhim ovozi bo'ldi. (Manba: Wikipedia — Baymirza Hayit; German Wikipedia — Veli Kajum-chan.)

Xulosa

Turkiston legioni tarixi — g'alaba yoki qahramonlik hikoyasi emas, balki urush, asirlik va majburiy tanlov fojiasidir. U bir tomondan ocharchilikdan omon qolishga urinish, ikkinchi tomondan surgundagi Turkiston siyosiy muhojirligining bir bo'lagi edi; va u pirovardida — Yalta majburiy qaytarishidan omon qolganlar orqali — G'arbdagi o'zbek-turkiston diasporasining shakllanishiga ta'sir qildi. Ayrim raqamlar va Cho'qayning o'limi sababi kabi tafsilotlar manbalar orasida bahsli bo'lib, maqolada ular ehtiyotkorlik bilan, bir tomonlama hukmsiz keltirildi.