Uygʻurlar Oʻzbekistonda: Sharqiy Turkistondan koʻchish va jamoaning shakllanishi
Uygʻurlar — oʻzbeklarga til va madaniyat jihatidan yaqin turkiy xalq boʻlib, tarixan Sharqiy Turkiston (hozirgi Shimoliy-Gʻarbiy Xitoy — Shinjon) bilan bogʻliq. Oʻzbekistondagi uygʻur jamoasi koʻp asrlik Ipak yoʻli savdosi, Qashqardan koʻchish va Sovet davridagi harakatlar natijasida shakllangan. Oʻziga xos tarixiy fakt: «uygʻur» etnonimi zamonaviy maʼnoda aynan 1921-yilda Toshkentda qabul qilingan. Faqat faktlarga asoslangan tarix; aholisi haqidagi raqamlar taxminiy.

Oʻzbekistonda yashovchi etnik jamoalardan biri — uygʻurlar. Ular tarixan Sharqiy Turkiston (hozirgi Xitoyning Shinjon viloyati) bilan bogʻliq boʻlgan turkiy xalq. Quyida uygʻurlar kimligi, ularning Oʻzbekiston hududiga qanday kelib shakllangani va jamoaning madaniy hayoti faqat faktlar asosida bayon etiladi. Bugungi Shinjondagi siyosat ushbu tarixiy maqola doirasidan tashqarida qoldiriladi.
Uygʻurlar kim
Uygʻurlar — koʻpchiligi sunniy musulmon boʻlgan turkiy xalq; tarixan Tarim havzasidagi (Sharqiy Turkiston) oʻtroq shahar va voha aholisi. Ularning tili — qarluq turkiy guruhiga mansub boʻlib, xuddi shu guruhdagi oʻzbek tiliga juda yaqin; akademik manbalar uygʻurlarni til va madaniyat jihatidan qozoqlardan koʻra oʻzbeklarga yaqinroq deb taʼriflaydi.
«Uygʻur» nomi Toshkentda qabul qilingan (1921)
Zamonaviy «uygʻur» etnonimi XX asrda qabul qilingan: 1921-yilgacha Tarim havzasi aholisi oʻzini mahalliy nomlar bilan (yerlik, musulmon xalq yoki voha nomi — qashqarlik, yorkandlik kabi) ataardi. 1921-yilda Sovet hokimiyati ostidagi Toshkentda oʻtkazilgan anjumanda turkiy ziyolilar «uygʻur» atamasini xalqning zamonaviy etnonimi sifatida qabul qilishgan. Shu bois zamonaviy uygʻur oʻzligining rasmiylashuvi aynan Oʻzbekiston poytaxti bilan bogʻliq.
Qashqardan koʻchish va Ipak yoʻli izlari
Rossiya imperiyasi hududiga uygʻurlarning koʻchishi XVIII–XIX asrlarda — asosan Qashqardan kelgan «qashqarliklar» koʻrinishida — kuzatilgan; ular bugungi Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududlariga joylashgan. 1864–1877-yillarda Qashqar markazida Yoqubbekning «Yettishar» davlati mavjud boʻlib, u 1877-yilda Qing (Xitoy) qoʻshini tomonidan tugatilgach, bir qism aholi Rossiya tomoniga oʻtgan. Oʻzbekistondagi tarixiy uygʻur ildizlari koʻproq aynan shu savdo va Ipak yoʻli aloqalari — Fargʻona vodiysi va Toshkentga joylashuv — bilan izohlanadi.
Yirik koʻchish toʻlqinlari asosan Qozogʻiston va Qirgʻizistonga tegishli
Eng koʻp hujjatlashgan ikki toʻlqin — 1881-yilgi Sankt-Peterburg shartnomasi asosida Quldja (Ili) vodiysidan Rossiya Yettisuviga koʻchgan taxminan 45 ming «taranchi» uygʻuri, hamda 1962-yilgi Ili («Yi-Ta») koʻchishi — asosan Qozogʻiston va Qirgʻiziston hududiga yoʻnalgan edi, Oʻzbekistonga emas. Shu sababli bu ikki toʻlqinni «Oʻzbekistonga koʻchish» deb atash notoʻgʻri boʻladi; Oʻzbekistondagi jamoa koʻproq eski savdo-koʻchish va assimilyatsiya bilan bogʻliq.
Oʻzbekistondagi aholisi: raqamlar taxminiy
Oʻzbekistondagi uygʻurlar soni aniq emas va manbalarga qarab keskin farq qiladi. 1989-yilgi Sovet aholi roʻyxatida Oʻzbekiston SSRida qariyb 36 ming uygʻur qayd etilgan. 2000-yilgi rasmiy baho — taxminan 19 500. «Ethnologue» (2019) esa qariyb 48 500 raqamini keltiradi. Jamoa vakillari undan ham yuqori raqamlarni aytadi. Mutaxassislar past rasmiy koʻrsatkichni koʻpchilik uygʻurlarning oʻzini oʻzbek deb yozdirib, asta-sekin assimilyatsiyaga uchragani bilan izohlaydi. Jamoa asosan Toshkentda jamlangan.
Madaniy va jamoa hayoti
Oʻzbekistonda uygʻur milliy madaniy markazlari faoliyat yuritadi; jamoa kirill alifbosida uygʻur tilidagi nashrlar (masalan, Taklimakon choʻli nomidagi jurnal) chiqaradi, davlat radiosida uygʻur tilidagi dasturlar efirga uzatiladi. Uygʻur oshxonasining mashhur taomi — lagʻmon (qoʻlda choʻzilgan ugra) — Markaziy Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda ham keng tarqalgan. Uygʻurlarning klassik musiqa va raqs tizimi «Oʻn ikki muqom» YUNESKO tomonidan nomoddiy madaniy meros sifatida eʼtirof etilgan.
Oʻzlik va assimilyatsiya
Uygʻur va oʻzbek — qarluq turkiy guruhidagi ikki asosiy oʻtroq xalq. Oʻzbekistonda uygʻurlarning salmoqli qismi oʻzbek koʻpchiligi orasiga singib ketgan yoki hujjatlarda oʻzbek deb yozilgan — bu rasmiy sonning past va kamayib borayotgani uchun asosiy izohlardan biri. Shu sababli uygʻur jamoasi Oʻzbekistonda «koʻrinmas» jamoa sifatida ham tilga olinadi.
Nega bu muhim
Oʻzbekistondagi uygʻur jamoasi tarixi — mamlakatning koʻpmillatli tarkibi va Ipak yoʻli boʻylab asrlar davomida davom etgan odamlar harakatining bir boʻlagi. U yaqin qardosh ikki turkiy xalqning — uygʻur va oʻzbekning — til, din va madaniyatdagi yaqinligini, shuningdek chegaradan oshib ketgan oilaviy va savdo rishtalarini koʻrsatadi.
Manbalar
- Eurasianet — Uzbekistan's invisible Uighurs (1989 census ~36,000; 2000 est. ~19,500; Tashkent cultural centers, Taklimakan magazine)
- Wikipedia — Uyghurs (Karluk Turkic, closer to Uzbeks; 1921 Tashkent conference adopted the ethnonym; Ethnologue 2019 ~48,500 in Uzbekistan)
- Wikipedia — Kashgartsy (Kashgarlik migration into Russian Empire, 18th-19th c.; 1926 census 13,010 USSR-wide)
- Wikipedia — Treaty of Saint Petersburg (1881) (~45,373 Taranchi Uyghurs to Semirechye — Kazakhstan/Kyrgyzstan)
- Wikipedia — Yi–Ta incident (1962 Ili exodus into the Kazakh SSR)
- Wikipedia — Uyghur cuisine / Laghman (laghman widespread across Central Asia incl. Uzbekistan)
- Wikipedia / UNESCO — Uyghur Muqam (Twelve Muqam, Intangible Cultural Heritage)

