Xalqaro sanksiyalar qanday ishlaydi: tushuntiruvchi ma'lumotnoma

Sanksiyalar (sanctions) — bu bir davlat yoki davlatlar guruhi boshqa davlat, tashkilot yoxud shaxsning xulq-atvorini o'zgartirishga qaratilgan iqtisodiy va siyosiy cheklov choralaridir. Odatda ularning uch maqsadi ajratiladi: majburlash (nishonni o'z siyosatini o'zgartirishga undash), cheklash (masalan, qurol yoki pul oqimini to'sib, imkoniyatini kamaytirish) va signal berish (ma'qul ko'rilmagan xatti-harakatga qarshi munosabat bildirish). Sanksiyalar harbiy kuch ishlatmaydigan bosim vositasi hisoblanadi (Manba: Global Investigations Review; Council on Foreign Relations).

Sanksiyalarning asosiy turlari

Sanksiyalar bir necha ko'rinishda bo'ladi: savdo embargolari (ma'lum tovarlar bilan savdoni taqiqlash), moliyaviy sanksiyalar (aktivlarni muzlatish va bitimlarni bloklash), qurol embargolari, sayohat taqiqlari (vizadan mahrum qilish) va tarmoqli (sektoral) sanksiyalar (masalan, energetika yoki bank sektorini nishonga olish). Ular ko'lami bo'yicha ikkiga bo'linadi: butun mamlakatni qamrab oluvchi keng qamrovli (comprehensive) sanksiyalar va faqat ayrim shaxslar, kompaniyalar yoki sektorlarni nishonga oladigan maqsadli, ya'ni "aqlli" (targeted/smart) sanksiyalar. Maqsadli sanksiyalar oddiy aholiga zararni kamaytirish uchun ishlab chiqilgan (Manba: Global Investigations Review; Better World Campaign).

Sanksiyalarni kim o'rnatadi

Sanksiyalar ikki yo'l bilan joriy etiladi. Birinchisi — ko'p tomonlama: BMT Xavfsizlik Kengashi (UN Security Council) Nizomning VII bobiga (Chapter VII) binoan qaror qabul qiladi va bunday qarorlar BMTga a'zo barcha 193 davlat uchun majburiy hisoblanadi. Nizomning 41-moddasi kuch ishlatmaydigan choralar — iqtisodiy sanksiyalar, qurol embargolari, sayohat taqiqlari va aktivlarni muzlatishga ruxsat beradi (Manba: Better World Campaign; UN Charter, Article 41).

Reklama

Ikkinchisi — bir tomonlama (avtonom) sanksiyalar bo'lib, ularni alohida davlatlar yoki bloklar mustaqil joriy qiladi. AQShda bu choralarni Xazina vazirligining Chet el aktivlari nazorati boshqarmasi (OFAC) amalga oshiradi. Yevropa Ittifoqida cheklovchi choralar (restrictive measures) TEUning 29-moddasiga ko'ra barcha a'zo davlatlar ovozi birligi (unanimity) bilan Kengash qarori orqali qabul qilinadi; amalga oshiruvchi reglament esa malakali ko'pchilik ovoz bilan tasdiqlanadi. Buyuk Britaniya Brexitdan so'ng o'z sanksiyalarini mustaqil yuritadi va ularni Xazina huzuridagi OFSI boshqaradi (Manba: consilium.europa.eu; Global Investigations Review).

OFAC va SDN ro'yxati

OFACning asosiy vositasi — Maxsus belgilangan shaxslar va bloklangan shaxslar ro'yxati (Specially Designated Nationals, SDN). Bu ro'yxatga shaxs yoki kompaniya kiritilsa, uning AQSh yurisdiksiyasidagi barcha mulki va mulkiy manfaatlari "bloklanadi" (muzlatiladi), AQSh shaxslari esa ular bilan deyarli har qanday bitim tuzishdan taqiqlanadi. OFACning "50 foiz qoidasi"ga ko'ra, SDN to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita 50 foiz yoki undan ko'proq ulushga ega bo'lgan kompaniyalar ro'yxatda ko'rsatilmagan bo'lsa ham avtomatik bloklanadi (Manba: U.S. Treasury OFAC; Cornell Law School LII).

Moliyaviy tizim, SWIFT va dollarning roli

Sanksiyalarning asosiy mexanizmlari — aktivlarni muzlatish, bitimlarni bloklash va eksport nazorati (ma'lum texnologiyalarning sotilishini cheklash). Ular global moliya tizimi orqali ta'sir ko'rsatadi. SWIFT — bu banklar o'rtasida to'lov buyruqlarini uzatuvchi xalqaro xabar almashinuv tizimi; undan uzilish bankning xalqaro pul o'tkazmalarini amalga oshirishini keskin qiyinlashtiradi. Masalan, 2022-yilda bir qator Rossiya banklari SWIFTdan uzildi (Manba: SWIFT ban against Russian banks, umumlashma; University of Chicago BFI).

Korrespondent banking — bu bir bankning boshqa mamlakatdagi bank orqali hisob ochib, chet el valyutasida to'lovlarni amalga oshirish tizimi. AQSh, YeI va Buyuk Britaniya o'z banklariga sanksiya qo'yilgan banklar bilan korrespondentlik aloqasini taqiqlaganida, o'sha banklar dollar, yevro va funt bilan hisob-kitob qilish qobiliyatidan mahrum bo'ladi. AQSh dollari jahon savdosi va zaxiralarida keng qo'llangani uchun AQSh sanksiyalarining ta'siri global miqyosda kuchli bo'ladi — chunki dollardagi deyarli har qanday to'lov pirovardida AQSh moliya tizimidan o'tadi (Manba: University of Chicago BFI; Lexology).

Ikkilamchi sanksiyalar va eksterritorial ta'sir

Ikkilamchi sanksiyalar (secondary sanctions) — bu uchinchi davlat firmasi yoki banki sanksiya qo'yilgan tomon bilan ish tutgani uchun jazolanishi mumkinligini anglatadi, hatto bu firma sanksiya qo'ygan davlatda joylashmagan bo'lsa ham. Masalan, AQSh Rossiya moliya sektori bilan ishlagan chet el banklarini Ijroiya farmoni 14024 asosida sanksiya ostiga olish bilan ogohlantirgan. Bunday xavf "haddan tashqari rioya qilish" (over-compliance) va "de-risking" — ya'ni banklarning ehtiyot yuzasidan qonuniy mijozlar bilan ham aloqani uzib qo'yishiga olib keladi (Manba: Lexology; OHCHR).

Ijro, jarimalar, litsenziyalar va ro'yxatdan chiqarish

Sanksiyalar buzilganda og'ir fuqarolik va jinoiy jarimalar qo'llanilishi mumkin. Shu bilan birga, muayyan bitimlarga istisno beruvchi litsenziyalar mavjud — jumladan oziq-ovqat, dori-darmon va boshqa gumanitar yordamni ko'zda tutuvchi insonparvarlik istisnolari. Ro'yxatga kiritilgan shaxs ma'lum protsedura orqali ro'yxatdan chiqarilishini (delisting) talab qilishi mumkin. Biroq tadqiqotchilar insonparvarlik istisnolari amalda ko'pincha to'liq ishlamasligini qayd etadi (Manba: OHCHR; U.S. Treasury OFAC).

Sanksiyalar samarasi va tanqidlar

Sanksiyalar qanchalik samarali ekani tadqiqotchilar o'rtasida bahsli masala. Mashhur Hufbauer va hamkasblari tahlilida ko'rib chiqilgan yuz holatning atigi taxminan 34 tasida sanksiyalar maqsadga erishgan, deb baholangan; samaradorlik do'stona davlatlarga nisbatan yuqoriroq, dushman davlatlarga nisbatan esa pastroq bo'lgan. Tanqidchilar insonparvarlik zararini — oddiy aholining dori va oziq-ovqatga yetib borishi qiyinlashishini ta'kidlaydi. Sanksiyalardan qochish usullari ham mavjud: qalqon (front) kompaniyalar, reeksport va kripto-valyutalardan foydalanish (Manba: Cato Institute; OHCHR; World Today Journal).

Markaziy Osiyo va O'zbekiston uchun ahamiyati

Rossiyaga qarshi sanksiyalar Markaziy Osiyoga bir necha yo'nalishda ta'sir qiladi. Pul o'tkazmalari muhim: 2024-yilda O'zbekistonga yuborilgan pul o'tkazmalari rekord darajada 14,8 milliard dollarga yetdi, uning 77 foizi (taxminan 11,5 milliard dollar) Rossiyadan kelgan; Jahon banki hisobotiga ko'ra pul o'tkazmalari O'zbekiston YaIMning qariyb 14 foizini tashkil etadi. Rossiya bank tizimidagi uzilishlar tufayli O'zbekiston, Qozog'iston va Qirg'iziston banklari AQSh Xazina vazirligi sanksiyalari sababli Rossiyaning "Mir" kartasiga xizmat ko'rsatishni to'xtatdi yoki cheklab qo'ydi (Manba: The Times of Central Asia; World Bank; Daryo.uz).

Savdo yo'nalishlari ham o'zgardi: Markaziy Osiyo G'arb sanksiyalari kengaygach, muhim tranzit zonasiga aylandi va reeksport oqimlari ko'paydi. Biroq tahlilchilar ta'kidlashicha, bu oqimlarga chuqurroq jalb bo'lish mintaqa banklari va kompaniyalari uchun ikkilamchi sanksiyalar hamda G'arb bozorlaridan moliyaviy izolyatsiya xavfini oshiradi (Manba: Jamestown Foundation; Caspian Post).