Xalqaro valyuta fondi (XVF) va Jahon banki qanday ishlaydi: tuzilma, vazifalar va O‘zbekiston
XVF va Jahon banki 1944-yilda Bretton-Vuds konferensiyasida tashkil etilgan. XVF valyuta barqarorligi va to‘lov balansi inqirozlari bilan, Jahon banki guruhi esa uzoq muddatli taraqqiyot loyihalari bilan shug‘ullanadi. Bu ma’lumotnomada ularning tuzilmasi, kvota va ovoz tizimi, SDR hamda O‘zbekistonning a’zoligi manbalar asosida tushuntiriladi.
Xalqaro valyuta fondi (XVF, inglizcha IMF) va Jahon banki — ikkinchi jahon urushi yakunida, 1944-yil iyulda AQShning Bretton-Vuds shaharchasida o‘tkazilgan konferensiyada tuzilgan ikki yirik xalqaro moliya instituti. Ikkalasining ham bosh qarorgohi Vashingtonda (AQSh) joylashgan. Quyida ularning vazifalari, tuzilmasi va O‘zbekiston bilan aloqasi manbalar asosida bayon etiladi.
Qachon va qanday tashkil etilgan
Bretton-Vuds konferensiyasi 1944-yil iyulda bo‘lib o‘tdi; unda 44 davlat ishtirok etdi. XVF rasman 1945-yil 27-dekabrda 29 ta a’zo davlat bilan tuzildi va 1947-yil 1-martda moliyaviy operatsiyalarni boshladi. Jahon banki asosini tashkil etuvchi Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB/IBRD) 1946-yil 25-iyunda ish boshladi va birinchi qarzni 1947-yilda tasdiqladi.
XVF nima qiladi
XVFning hozirda 191 ta a’zo davlati bor. Uning uch asosiy faoliyati: nazorat (surveillance) — a’zo davlatlar iqtisodiyotini kuzatish va maslahat berish; kreditlash — to‘lov balansi inqiroziga uchragan davlatlarga qarz berish; va salohiyatni rivojlantirish — texnik yordam va o‘qitish. XVF o‘ziga xos “so‘nggi chora qarz beruvchisi” sifatida ishlaydi va a’zolarga umumiy hisobda taxminan 1 trillion dollar qarz bera oladi.
Kvota va ovoz tizimi
Har bir a’zo davlatga uning jahon iqtisodiyotidagi nisbiy hajmiga qarab kvota belgilanadi. Kvota ham davlatning ovoz kuchini, ham XVFdan moliya olish imkoniyatini belgilaydi. Eng katta ovoz ulushi AQShga tegishli. Jahon bankida ham shunga o‘xshash ovoz tizimi amal qiladi (AQSh — eng katta ulush, so‘ng Yaponiya, Xitoy, Germaniya kabi davlatlar).
SDR — maxsus qarz huquqlari
XVF 1969-yilda maxsus qarz huquqlari (SDR) deb nomlangan xalqaro zaxira aktivini joriy etdi. SDR XVFning hisob birligi bo‘lib, yirik jahon valyutalari savatiga nisbatan belgilanadi. U davlatlarning rasmiy zaxiralarini to‘ldirish uchun xizmat qiladi.
Jahon banki guruhi: besh muassasa
Jahon banki — aslida besh muassasadan iborat guruh: XTTB/IBRD (1944, 189 a’zo) o‘rta daromadli davlatlarga davlat kafolati bilan qarz beradi; XTA/IDA (1960, 175 a’zo) eng kambag‘al davlatlarga imtiyozli — foizsiz qarz yoki grant beradi; XMK/IFC (1956) xususiy sektorni moliyalashtiradi; MIGA (1988) siyosiy xavf va boshqa risklarga qarshi sug‘urta beradi; ICSID (1965) esa investitsiya nizolarini hal qiladi. Guruhning rasmiy maqsadi — qashshoqlikka barham berish va umumiy farovonlikni oshirish.
XVF va Jahon banki farqi
Ikkala institut ham Bretton-Vudsda tashkil etilgan bo‘lsa-da, vazifalari turlicha. XVF asosan valyuta tizimi barqarorligi, to‘lov balansi va qisqa-o‘rta muddatli moliyaviy barqarorlik bilan shug‘ullanadi. Jahon banki esa uzoq muddatli — yo‘l, suv, energetika, ta’lim va sog‘liqni saqlash kabi taraqqiyot loyihalariga qarz va grant beradi.
O‘zbekiston va bu institutlar
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, xalqaro moliya tizimiga qo‘shildi: XVFga 1992-yil 21-sentabrda a’zo bo‘ldi (kvotasi taxminan 551,2 million SDR), Jahon bankiga ham 1992-yilda a’zo bo‘ldi. O‘shandan beri bu institutlar O‘zbekistonning iqtisodiy islohotlari, infratuzilma va ijtimoiy loyihalariga maslahat hamda moliya bilan ishtirok etib keladi.
