Yalpi ichki mahsulot (YaIM), iqtisodiy o'sish va retsessiya nima: to'liq ma'lumotnoma

Iqtisodiy yangiliklarda eng ko'p takrorlanadigan raqam — yalpi ichki mahsulot (YaIM; inglizcha Gross Domestic Product, GDP). Xalqaro valyuta fondi (XVF) ta'rifiga ko'ra, YaIM — mamlakatda ma'lum davr (chorak yoki yil) ichida ishlab chiqarilgan pirovard tovar va xizmatlarning pul qiymatini o'lchaydi. "Pirovard" so'zi muhim: ikki marta sanab yuborilmaslik uchun oraliq mahsulotlar (masalan, non uchun ishlatilgan un) emas, faqat yakuniy mahsulotlar hisobga olinadi.

Nominal va real YaIM

Nominal YaIM joriy narxlarda o'lchanadi va inflyatsiyaga tuzatish kiritilmaydi. Real YaIM esa narxlar o'zgarishiga (inflyatsiya yoki deflyatsiya) tuzatilgan bo'lib, buning uchun narx deflyatori yordamida qiymat o'zgarmas (doimiy) narxlarga keltiriladi. Shu sababli iqtisodiyotning haqiqiy o'sishi yildan-yilga taqqoslanganda aynan real YaIM ishlatiladi — chunki nominal raqamning oshishi ko'p hollarda shunchaki narxlar ko'tarilganini aks ettirishi mumkin. (Manba: XVF.)

Iqtisodiy o'sish va jon boshiga YaIM

Iqtisodiy o'sish — real YaIMning bir davrdan keyingi davrga nisbatan foizdagi o'zgarishi (odatda yillik o'sish sur'ati). Jon boshiga YaIM (GDP per capita) — umumiy YaIMning aholi soniga bo'linishi; bu bir kishiga to'g'ri keladigan o'rtacha ishlab chiqarish bo'lib, o'rtacha daromadning taxminiy ko'rsatkichi sifatida ishlatiladi. (Manba: Jahon banki, XVF.)

Reklama

YaIM qanday hisoblanadi

Xarajatlar usulida YaIM to'rt tarkibiy qismning yig'indisidan iborat: YaIM = C + I + G + (X − M). Bunda C — uy xo'jaliklarining iste'mol xarajatlari, I — biznesning investitsiyalari, G — davlatning tovar va xizmatlarga xarajatlari, X — eksport, M — import; (X − M) sof eksport deyiladi. (Manba: AQSh Iqtisodiy tahlil byurosi, BEA, 2025.)

YaIM va YaMD (GNI) farqi

YaIM mamlakat hududida ishlab chiqarilgan mahsulotni o'lchaydi. Yalpi milliy daromad (YaMD; inglizcha GNI) esa YaIMga chet eldan rezidentlar oladigan sof daromadni (mehnat haqi, mulk daromadi va boshqalar) qo'shadi. Shu sababli chet elda ishlayotgan fuqarolar yuboradigan pul o'tkazmalari YaIMga emas, YaMDga kiradi — bu O'zbekiston kabi migrant pul o'tkazmalari katta bo'lgan mamlakatlar uchun muhim farq. Jahon banki mamlakatlarni past, o'rta va yuqori daromadli toifalarga aynan jon boshiga YaMD bo'yicha ajratadi. (Manba: OECD, Jahon banki.)

Retsessiya nima

Ommaviy axborotda retsessiya ko'pincha "real YaIMning ketma-ket ikki chorak qisqarishi" sifatida ta'riflanadi — bu amaliy qoida ("texnik retsessiya"), rasmiy ta'rif emas. AQShda retsessiya boshlanish va tugash sanalarini belgilaydigan Milliy iqtisodiy tadqiqotlar byurosi (NBER) uni "iqtisodiy faollikning butun iqtisodiyot bo'ylab tarqalgan va bir necha oydan ortiq davom etadigan sezilarli pasayishi" deb ta'riflaydi hamda chuqurlik, qamrov va davomiylikni (depth, diffusion, duration) birgalikda baholaydi. NBER ma'lumotiga ko'ra, 2001-yilgi retsessiyada ketma-ket ikki chorak qisqarish bo'lmagan, 2022-yilning birinchi yarmida esa ikki chorak qisqarish bo'lsa-da, retsessiya deb e'lon qilinmagan. (Manba: NBER; AQSh Kongress tadqiqot xizmati, CRS.)

O'zbekiston raqamlarda

XVF hisob-kitoblariga ko'ra, O'zbekistonda real YaIM o'sishi 2023-yilda 6,3% ni tashkil etgan; 2024-yil uchun XVF taxminan 6,5% raqamini keltiradi (milliy statistika agentligi bundan yuqori — qariyb 7,4% — ko'rsatkichni e'lon qilgan). 2025-yil bo'yicha Jahon banki ma'lumotlari va XVFning 2026-yil aprelidagi bayonoti 7,7% o'sishni ko'rsatadi; 2026-yil uchun XVF 6,8% o'sishni prognoz qilgan. (Manba: XVF; Jahon banki.)

Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonning nominal YaIMi 2024-yilda taxminan 115 milliard AQSh dollarini, 2025-yilda esa qariyb 147 milliard dollarni tashkil etgan; jon boshiga YaIM 2025-yilda qariyb 3 968 dollarga yetgan. Mamlakat aholisi 2025-yil holatiga qariyb 37 million kishi edi. Taqqoslash uchun: Jahon banki hisobiga ko'ra, 2024-yilda dunyo YaIMi joriy narxlarda qariyb 111,7 trillion dollarni tashkil etgan. Manbalar ayrim raqamlar bo'yicha yil va metodologiyaga qarab farq qilishi mumkin — shuning uchun har bir raqam uchun bitta manba va yil ko'rsatilgan. (Manba: Jahon banki, XVF.)

Xulosa

YaIM — iqtisodiyotning o'lchamini va o'sishini kuzatishning asosiy vositasi, biroq u farovonlikni to'liq o'lchamaydi: taqsimlanish (tengsizlik), nopul iqtisodiyot, ekologik zarar va chet eldan keladigan daromad (pul o'tkazmalari) YaIMda to'liq aks etmaydi. Iqtisodiy xabarlarni o'qiyotganda nominal va real raqamni, o'sish sur'atini va manba hamda yilni ajrata bilish — raqamlarni to'g'ri tushunishning kaliti.