Astana Finance Days: Qozog‘iston moliya tizimining banklarga bog‘liqligini kamaytirish muhokamasi

2026-yil 9-sentabr kuni Ostonada, “Astana” xalqaro moliya markazi (AIFC) maydonchasida Astana Finance Days forumi bo‘lib o‘tdi. Forumning plenar sessiyasi “Innovation at Institutional Scale: Rewiring the Architecture of Finance” — ya’ni “Institutsional miqyosdagi innovatsiya: moliya arxitekturasini qayta qurish” deb nomlandi.

Sessiyada ishtirok etgan yuqori martabali moliya rasmiylari Qozog‘istonga chuqurroq moliya bozorlari va banklarga kamroq bog‘liq tizim zarurligini qayd etdi.

Muammoning mohiyati

Qozog‘iston moliya tizimida banklar ustunlik qiladi: korxonalar va aholi uchun asosiy moliyalashtirish manbai — bank krediti. Kapital bozori (aksiya va obligatsiyalar orqali mablag‘ jalb qilish) nisbatan kichik bo‘lib qolmoqda.

Bunday tuzilma ikki xil xavf tug‘diradi. Birinchidan, uzoq muddatli loyihalarni moliyalashtirish qiyinlashadi, chunki banklar odatda qisqa va o‘rta muddatli kreditlash bilan ishlaydi. Ikkinchidan, tizimning butun yuki bir sektorga tushadi — bank sektoridagi zarba butun iqtisodiyotga tez o‘tadi.

Raqamli moliya qanday yordam berishi muhokama qilindi

Plenar sessiyada raqamli moliya vositalari bozorni chuqurlashtirishga qanday hissa qo‘shishi mumkinligi ko‘rib chiqildi. Muhokama qilingan yo‘nalishlar orasida institutsional darajadagi raqamli platformalar, aktivlarni tokenlashtirish va an’anaviy bank infratuzilmasiga bog‘liqlikni kamaytiruvchi yechimlar bo‘ldi.

AIFC nima

AIFC — Ostonada 2018-yilda ish boshlagan maxsus huquqiy rejimga ega moliya markazi. U ingliz umumiy huquqiga asoslangan alohida sud tizimiga, o‘z regulyatoriga va soliq imtiyozlariga ega. Markaz tarkibida Astana International Exchange (AIX) birjasi faoliyat yuritadi.

• Forum sanasi: 9-sentabr, 2026
• Maydon: AIFC, Ostona
• Plenar sessiya mavzusi: moliya arxitekturasini qayta qurish
• Asosiy xulosa: kapital bozorini chuqurlashtirish zarurati

Mintaqaviy taqqoslash

Astana Finance Days o‘tgan haftalarda O‘zbekiston ham shunga o‘xshash yo‘nalishda qadam tashladi: Toshkent xalqaro moliya markazi (TIFC) tashkil etildi va unga ingliz huquqiga asoslangan alohida rejim, o‘z tijorat sudi hamda uzoq muddatli soliq imtiyozlari nazarda tutildi. 10-sentabr kuni markaz boshqaruvchisi etib Saida Mirziyoyeva tayinlandi.

Shu tariqa mintaqada ikki poytaxt bir xil auditoriyaga — xalqaro moliya kompaniyalari va fondlarga murojaat qilmoqda. Ikkala markaz ham o‘z imtiyozlarini uzoq muddatga kafolatlash orqali raqobatlashishga harakat qilmoqda.

Investorlar nimaga e’tibor qaratmoqda

Forum ishtirokchilari qayd etgan boshqa mavzu — Qozog‘istonning tranzitdan kapitalga o‘tishi. Bu iborada mamlakat iqtisodiyotining yuk tashish va xomashyo eksportidan tashqari, moliya xizmatlari va investitsiyalar hisobiga daromad olishga o‘tishi nazarda tutilgan.

Amaliy jihatdan bu bir necha shartni talab qiladi: valyuta rejimining bashoratliligi, kapital harakati bo‘yicha cheklovlarning aniqligi, korporativ boshqaruv standartlari va emitentlar sonining ko‘payishi.

Cheklovlar

Bank sektorining ustunligi qanday shakllangan

Post-sovet davlatlarining aksariyatida moliya tizimi bank sektoriga tayanib rivojlandi. Buning tarixiy sabablari bor: korporativ sektor nisbatan yosh, aksiyadorlik jamiyatlari soni kam, jamg‘arma institutlari — pensiya va sug‘urta fondlari — esa cheklangan hajmda.

Natijada kapital bozori uchun ikki tomonlama muammo yuzaga keladi: bir tomondan emitentlar kam, ikkinchi tomondan institutsional investorlar bazasi tor. Bu ikki omil bir-birini kuchaytiradi va bozorning tabiiy o‘sishini sekinlashtiradi.

Raqamli moliya qanday yechim taklif qiladi

Forumda muhokama qilingan yondashuvlar orasida aktivlarni tokenlashtirish alohida o‘rin egalladi. Bu — real aktivga (ko‘chmas mulk, infratuzilma loyihasi, tovar zaxirasi) bo‘lgan huquqni raqamli token ko‘rinishida ifodalash va uni bo‘linadigan qilib savdoga chiqarish amaliyoti.

Nazariy jihatdan bu kichik investorlar uchun kirish chegarasini pasaytiradi va ikkilamchi bozor likvidligini oshirishi mumkin. Amalda esa uning samaradorligi huquqiy himoya darajasiga, saqlash (custody) infratuzilmasiga va hisobot standartlariga bog‘liq bo‘ladi.

AIFC ko‘rsatkichlari

AIFC 2018-yilda ish boshlagan. Uning tarkibida Astana International Exchange (AIX) birjasi, mustaqil regulyator (AFSA) va ingliz umumiy huquqiga asoslangan sud tizimi faoliyat yuritadi.

Markazning asosiy vazifalari sifatida chet el kapitalini jalb qilish, davlat korxonalarini xususiylashtirishda listing maydonchasi bo‘lish va mintaqaviy moliya xizmatlari markaziga aylanish ko‘rsatilgan.

O‘zbekiston bilan raqobat va hamkorlik

2026-yilda O‘zbekiston Toshkent xalqaro moliya markazini (TIFC) tashkil etdi. Unda ham ingliz huquqiga asoslangan rejim, mustaqil tijorat sudi va uzoq muddatli soliq imtiyozlari nazarda tutilgan — malakali ishtirokchilar uchun ayrim soliqlardan ozod etish 2076-yilgacha belgilangan.

Ikki markaz bir xil auditoriyaga murojaat qilmoqda, ammo ularning bazasi farq qiladi: Qozog‘istonda kapital bozori va xususiylashtirish tajribasi uzoqroq, O‘zbekistonda esa ichki bozor hajmi va aholi soni kattaroq.

Amalda ikkala markaz ham bitta muammoga duch keladi: xalqaro investorlar uchun asosiy mezon soliq imtiyozi emas, balki huquqiy bashoratlilik, kapital chiqarish erkinligi va valyuta rejimining barqarorligi hisoblanadi.

Forum dasturi

Astana Finance Days 2026 ikki kun — 9 va 10-sentabr kunlari o‘tkazildi. Shu haftada AIFC maydonchasida yana bir yirik tadbir bo‘lib o‘tdi: 7-sentabrda South China Morning Post bilan birgalikda “China Conference: Central Asia 2026” forumi tashkil etildi.

Qozog‘iston iqtisodiyotining fon ko‘rsatkichlari

Qozog‘iston iqtisodiyotida neft-gaz sektori yalpi ichki mahsulotning taxminan beshdan bir qismini tashkil etadi va byudjet daromadlarida ulushi yanada yuqori. Bu tuzilma tashqi narx kon’yunkturasiga bog‘liqlikni kuchaytiradi.

Eksport yo‘nalishi bo‘yicha ham bog‘liqlik saqlanmoqda: neft eksportining 80 foizdan ortig‘i Kaspiy quvur konsorsiumi (CPC) orqali Novorossiysk terminaliga boradi. 2026-yil davomida terminal va tankerlarga dron hujumlari sababli yuklash bir necha marta to‘xtatildi.

Shu sababli moliya bozorini chuqurlashtirish muhokamasi kengroq masala bilan bog‘lanadi: iqtisodiyotni xomashyodan tashqari manbalar hisobiga diversifikatsiya qilish.

Investorlarning savollari

Forumga bag‘ishlangan tahlillarda investorlarning e’tibori bir necha amaliy masalaga qaratilgani qayd etildi: kapitalni kiritish va chiqarish tartibi, valyuta konvertatsiyasi, korporativ boshqaruv standartlari va nizolarni hal qilish mexanizmi.

AIFCning ingliz umumiy huquqiga asoslangan sud tizimi aynan oxirgi nuqtaga javob sifatida yaratilgan. Uning amaliy qiymati ko‘rilgan ishlar soni va qarorlarning ijro etilishi bo‘yicha statistika to‘planishi bilan aniqroq baholanadi.

Xususiylashtirish va listing

Kapital bozorini chuqurlashtirishning klassik yo‘llaridan biri — davlat korxonalarini birjaga chiqarish. Qozog‘istonda bu yo‘nalishda bir necha yirik emissiya amalga oshirilgan.

O‘zbekiston ham shu yo‘ldan bormoqda: 8-sentabr kuni 8 milliard dollarlik davlat aktivlarini sotuvga chiqarish rejasi e’lon qilindi; ro‘yxatga “Turonbank”, Xalqaro biznes markazi va “Uzexpocentre” kabi obyektlar kiritildi.

Bunday emissiyalar bozorga yangi qog‘ozlar olib kiradi, ammo ularning likvidligi investorlar bazasining kengayishiga bog‘liq bo‘ladi.

Forum muhokamalarida ilgari surilgan takliflarning aksariyati bevosita qaror emas, balki siyosat yo‘nalishi bo‘yicha bahs bosqichida. AIFC va TIFC kabi markazlarning samaradorligini baholash uchun bir necha yillik statistika — jalb qilingan kapital hajmi, ro‘yxatdan o‘tgan emitentlar soni va savdo hajmi — zarur bo‘ladi.