Islomda taloq (ajralish) qanday amalga oshiriladi: taloq, iddat, xul' va qonuniy tartib

Taloq — Islom nikohini bekor qilish tartibi. Klassik fiqhda taloq ruxsat etilgan (halol), biroq uni amalga oshirishdan oldin kelishuv va hakamlik (Niso surasi 4:35 da zikr etilgan ikki hakam tayinlash) tavsiya etiladi; taloq eng oxirgi chora sifatida qaraladi. Mashhur bir hadisda "Alloh huzurida halol ishlarning eng yomoni — taloq" deyilgani rivoyat qilinadi (Abu Dovud, 2178; Ibn Moja, 2018); biroq bu hadisning sahihligi olimlar o'rtasida bahsli — ba'zilar (as-Suyutiy, al-Hokim) sahih, zamonaviy muhaddis al-Alboniy va bir qator klassik olimlar esa zaif (mursal) deb baholagan. Shu sababli u "sahihligi munozarali hadis" sifatida keltiriladi.

Iddat (kutish muddati)

Taloqdan so'ng ayol iddat — kutish muddatini o'taydi. Qur'on oyatlariga ko'ra: hayz ko'radigan ayol uchun uch hayz davri (Baqara, 2:228); homilador ayol uchun — tug'guncha (Taloq, 65:4); hayz ko'rmaydigan ayol (voyaga yetmagan yoki yoshi o'tgan) uchun — uch oy (Taloq, 65:4). Eri vafot etgan ayolning iddati esa to'rt oy-u o'n kun (Baqara, 2:234). Iddatning ikki asosiy maqsadi bor: homiladorlik yo'qligini aniqlash (nasabni oydinlashtirish) va qaytariladigan taloqda yarashish imkoniyatini saqlash.

Taloq turlari

Taloq raj'iy (qaytariladigan) — birinchi yoki ikkinchi talaffuz; er iddat muddati ichida xotinini (yangi nikohsiz) qaytarib olishi mumkin. Iddat tugagach, bu "kichik boyinunat" (al-baynuna as-sug'ro) deb ataladigan ajralishga aylanadi va er-xotin yangi nikoh aqdi bilan qaytadan turmush qurishlari mumkin. Taloq boin (qaytarilmaydigan) — uch marta talaffuz qilingach, "katta boyinunat" (al-baynuna al-kubro) yuzaga keladi; bundan keyin ayol o'sha erga qaytishi uchun avval boshqa er bilan haqiqiy (muborak) nikoh tuzilib, u ham tabiiy ravishda tugashi shart (nikoh halola). Bu shartning maqsadi — taloqni yengil-yelpi ishlatishning oldini olish.

Reklama

Xul' va faskh

Xul' — ayol tashabbusi bilan ajralish bo'lib, odatda ayol mahrni (yoki uning bir qismini) qaytarib berish evaziga nikohdan chiqadi; uning asosi Baqara surasi 2:229 da keltiriladi. Faskh (yoki tafriq) — qozi yoki sud tomonidan nikohni bekor qilish; asoslar sifatida zulm, nafaqa bermaslik, tashlab ketish yoki boshqa jiddiy sabablar ko'rsatiladi. Mahr masalasida umumiy qoida: er nikoh haqiqatan amalga oshgandan keyin taloq qilsa, to'liq mahr ayolga qoladi; xul'da esa ayol odatda mahrni qaytaradi.

Mazhablar va "bir majlisda uch taloq"

Sunniy fiqhda taloq as-sunna (ma'qul shakl) va taloq al-bid'a (yangilik kiritilgan shakl) farqlanadi. Bir majlisda uch taloqni birdan aytish to'rt sunniy mazhabda ham qoralanadi, biroq an'anaviy ravishda uni amalda kuchga ega (yakuniy, katta taloq) deb hisoblashgan; shia fiqhi esa taloq al-bid'ani tan olmaydi. Bu uch talaffuzni bir yoki uch taloq deb sanash borasida klassik olimlar o'rtasida ixtilof bo'lgan. Zamonaviy davrda bir qator musulmon mamlakatlari darhol beriladigan uch taloqni cheklagan: masalan, Hindistonda 2019-yilgi "Musulmon ayollar (nikohdagi huquqlarni himoya qilish) to'g'risida"gi qonun darhol uch taloqni (taloq-e-biddat) bekor va jinoyat deb e'lon qilib, uch yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosini joriy qilgan. (Manba: Hindiston hukumati, PIB.)

O'zbekistondagi qonuniy tartib

O'zbekistonda ajralish Oila kodeksi (1998-yil 30-aprelda qabul qilingan, 1998-yil 1-sentabrdan kuchga kirgan) bilan tartibga solinadi. Faqat davlat ro'yxatidan o'tgan fuqarolik nikohi yuridik kuchga ega; diniy marosim bilan tuzilgan nikoh (demak, diniy taloq ham) o'z-o'zidan hech qanday fuqarolik-huquqiy oqibatga ega emas. O'zaro rozilik bo'lsa, voyaga yetmagan bolalar va mol-mulk bahsi bo'lmasa — er-xotin FHDYo (ZAGS) organlariga birgalikda ariza beradi va nikohni bekor qilish guvohnomasini oladi. Voyaga yetmagan bolalar yoki nizo bo'lsa, ish sudda ko'riladi; sud qarori FHDYoda ro'yxatga olinadi. Nikoh FHDYoda ro'yxatga olingan kundan bekor hisoblanadi. Qonunga ko'ra, er xotinining homiladorlik davrida va bola tug'ilgandan keyin bir yil mobaynida taloq talab qila olmaydi. (Manba: O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksi.)

Xulosa

Islomda taloq ruxsat etilgan, biroq tartib-qoidalari aniq belgilangan va yengil-yelpi munosabat qoralanadigan amaldir: iddat muddati, qaytariladigan va qaytarilmaydigan taloq farqi, xul' va sud orqali bekor qilish, mahr masalasi — bularning har biri huquq va mas'uliyatlarni tartibga soladi. O'zbekistonda esa diniy ajralishning o'zi yetarli emas — ajralish yuridik kuchga ega bo'lishi uchun u davlat organida (FHDYo yoki sud orqali) rasmiylashtirilishi shart. Aniq hukm va o'z vaziyati bo'yicha har bir inson malakali diniy va huquqiy mutaxassisga murojaat qilishi tavsiya etiladi.