Obligatsiyalar (bonds) qanday ishlaydi: nominal qiymat, kupon, daromadlilik va xavflar

Obligatsiya (ingl. bond) — bu qarz qimmatli qog'ozi. Uni sotib olgan investor, aslida, emitentga — obligatsiyani chiqargan davlat, shahar yoki kompaniyaga — qarz beradi. Emitent evaziga belgilangan muddat davomida foiz to'laydi va muddat oxirida qarzning asosiy summasini qaytaradi. Aksiyadan farqi shu: aksiya egasi kompaniyada ulushga (mulkka) ega bo'ladi, obligatsiya egasi esa faqat kreditor — unga qarz va foiz qaytariladi, biznes foydasidan ulush tegmaydi. (Manba: AQSh Qimmatli qog'ozlar va birjalar komissiyasi, SEC — Investor.gov.)

Asosiy atamalar

Nominal qiymat (face/par value) — muddat oxirida qaytariladigan asosiy summa. Kupon (coupon) — emitent to'laydigan foiz stavkasi (odatda yiliga yoki yarim yilda bir). Muddat (maturity) — obligatsiya to'liq qaytariladigan sana. Daromadlilik (yield) — obligatsiyaning joriy narxiga nisbatan haqiqiy daromad darajasi. Investor obligatsiyani nominaldan arzon yoki qimmat narxga sotib olishi mumkin, shuning uchun daromadlilik ko'pincha kupon stavkasidan farq qiladi. (Manba: SEC — Investor.gov.)

Narx va daromadlilik teskari bog'liqligi

Obligatsiya narxi va bozor foiz stavkalari qarama-qarshi yo'nalishda harakatlanadi. Bozorda yangi obligatsiyalar yuqoriroq foiz bilan chiqa boshlasa, eskisining (past kuponli) narxi tushadi — chunki u endi kamroq jozibali; aksincha, stavkalar pasaysa, eski (yuqori kuponli) obligatsiyaning narxi ko'tariladi. Bu «teskari bog'liqlik» obligatsiya bozorining asosiy qoidalaridan biridir. (Manba: SEC — Investor.gov.)

Reklama

Obligatsiya turlari

Davlat obligatsiyalari eng keng tarqalgan tur. Masalan, AQShda G'aznachilik qimmatli qog'ozlari uch toifaga bo'linadi: bir yilgacha bo'lgan qisqa veksellar (Treasury bills), 2–10 yillik o'rta muddatli notalar (Treasury notes) va 20–30 yillik uzoq muddatli obligatsiyalar (Treasury bonds). Bundan tashqari korporativ obligatsiyalar (kompaniyalar chiqaradi) va munitsipal obligatsiyalar (mahalliy hokimiyat chiqaradi) mavjud. (Manba: AQSh G'aznachilik vazirligi, TreasuryDirect; SEC.)

Obligatsiyaning xavflari

Obligatsiya «xavfsiz» degani emas. Asosiy xavflar: kredit (defolt) xavfi — emitent to'lay olmay qolishi; foiz stavkasi xavfi — stavkalar oshsa, obligatsiya narxi tushishi; inflyatsiya xavfi — real daromadning eroziyaga uchrashi; valyuta xavfi — chet el valyutasidagi obligatsiyalarda. Defolt ehtimolini baholash uchun reyting agentliklari — Moody's, S&P Global va Fitch — obligatsiyalarga reyting beradi: yuqori «investitsion» darajadan to yuqori daromadli, ammo xavfliroq («junk», ya'ni spekulyativ) darajagacha. (Manba: SEC — Investor.gov.)

O'zbekiston xalqaro obligatsiya bozorida

O'zbekiston uzoq yillik yopiqlikdan so'ng xalqaro qarz bozoriga chiqdi. 2018-yil dekabrda mamlakat ilk suveren kredit reytinglarini oldi: Fitch va S&P Global «BB−» darajasini berdi; 2019-yil fevralda Moody's «B1» reytingini belgiladi. Shu reytinglar asosida 2019-yil fevralda O'zbekiston London bozorida debyut yevroobligatsiyalarini chiqardi — jami 1 milliard dollar, ikki transhda: 500 million dollar 4,75% bilan 2024-yilga va 500 million dollar 5,375% bilan 2029-yilga. Talab taklifdan 8,5 baravar oshgan; joylashtirishni JP Morgan, Citi va Gazprombank tashkil etgan. (Manba: Bloomberg; bne IntelliNews; Kun.uz.)

Keyinchalik O'zbekiston milliy valyutadagi xalqaro obligatsiyalarni ham chiqardi. 2020-yil noyabrda mamlakat ilk bor so'mda nominatsiya qilingan xalqaro obligatsiyani (dollardagi transh bilan birga, jami 750 million dollar atrofida) joylashtirdi — bu valyuta xavfini kamaytirish va ichki moliya bozoriga xalqaro investorlarni jalb qilish uchun qadam sanaldi. 2021-yilda O'zbekiston ilk «yashil» (green) yevroobligatsiyalarini, shuningdek 3 yillik so'mlik obligatsiyani — taxminan 2,5 trillion so'm (qariyb 235 million dollar) 14% bilan chiqardi. (Manba: Kun.uz; bne IntelliNews.)

Sukuk — Islom moliyasidagi muqobil

An'anaviy obligatsiya belgilangan foiz (riba) to'laydi, bu esa Islom moliyasida man etilgan. Shu sababli Islom moliyasida obligatsiyaning muqobili sifatida sukuk ishlatiladi: u foizga emas, balki aniq aktivdagi ulush va undan olinadigan real daromadga asoslanadi. Bu farq [[islom-moliyasi-asoslari]] va [[takaful-islom-sugurtasi]] ma'lumotnomalarida batafsil tushuntirilgan. (Manba: XVF; AAOIFI umumiy tamoyillari.)

Xulosa

Obligatsiya — davlat va kompaniyalar qarz oladigan asosiy vosita, investor uchun esa aksiyaga nisbatan odatda barqarorroq, lekin daromadi cheklangan quroldir. Uni to'g'ri tushunish uchun nominal qiymat, kupon, muddat va daromadlilikni ajrata bilish, reytingga (defolt xavfiga) e'tibor berish hamda stavka va narx o'rtasidagi teskari bog'liqlikni esda tutish zarur.