OPEC qanday ishlaydi va neft narxlari qanday belgilanadi
OPEC — Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti — 1960-yil 14-sentabrda Bagʻdodda besh davlat (Eron, Iroq, Quvayt, Saudiya Arabistoni va Venesuela) tomonidan tuzilgan; shtab-kvartirasi 1965-yil 1-sentabrdan Venada. 2026-yil holatiga koʻra tashkilotda 11 aʼzo davlat bor (Birlashgan Arab Amirliklari 2026-yilda chiqib ketdi). OPEC aʼzolari jahon isbotlangan neft zaxiralarining qariyb 79,5 foiziga va qazib olishning taxminan 38 foiziga (2022) ega. Tashkilot ishlab chiqarish kvotalari orqali bozorga taʼsir qiladi; 2016-yildan Rossiya, Qozogʻiston kabi davlatlar bilan «OPEC+» formatida muvofiqlashtiradi. Rasmiy manbalar asosida.

Neft narxi avtomobil yoqilgʻisidan tortib oziq-ovqat narxigacha taʼsir qiladi, qazib oluvchi davlatlar byudjetini esa belgilaydi. Bu narxda OPEC deb ataladigan tashkilot muhim oʻrin tutadi. Quyida OPEC nima ekani va neft narxi qanday shakllanishi faqat faktlar asosida tushuntiriladi.
OPEC nima va qachon tuzilgan
OPEC — inglizcha «Organization of the Petroleum Exporting Countries», yaʼni Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti. U 1960-yil 14-sentabrda Iroqning poytaxti Bagʻdodda oʻtkazilgan konferensiyada tashkil etilgan. Taʼsischi besh davlat: Eron, Iroq, Quvayt, Saudiya Arabistoni va Venesuela. Tashkilotning maqsadi — aʼzo davlatlarning neft siyosatini muvofiqlashtirish va bozordagi narxlarni barqarorlashtirish.
Shtab-kvartira: Jenevadan Venaga
Dastlab OPEC kotibiyati Shveytsariyaning Jeneva shahrida joylashgan edi. 1965-yil 1-sentabrdan tashkilot oʻz shtab-kvartirasini Avstriyaning poytaxti Venaga koʻchirdi va oʻshandan beri shu yerda faoliyat yuritadi. OPEC konferensiyasi odatda yiliga kamida ikki marta yigʻiladi.
Hozirgi aʼzolar: 11 davlat
2026-yil holatiga koʻra OPEC tarkibida 11 aʼzo davlat bor: Jazoir, Ekvatorial Gvineya, Gabon, Eron, Iroq, Quvayt, Liviya, Nigeriya, Kongo Respublikasi, Saudiya Arabistoni va Venesuela. Soʻnggi yillarda bir qancha davlat tashkilotni tark etdi: Qatar (2019-yil 1-yanvar), Ekvador (2020-yil 1-yanvar), Angola (2024-yil) va Birlashgan Arab Amirliklari (2026-yil).
OPEC qanchalik katta
OPEC aʼzolari jahonning isbotlangan neft zaxiralarining qariyb 79,5 foiziga egalik qiladi; bu zaxiralarning katta qismi Yaqin Sharqqa toʻgʻri keladi. Jahon neft qazib olishida tashkilotning ulushi 2022-yilda taxminan 38 foizni tashkil etgan. Aynan shu salmoq OPEC qarorlarini jahon bozori uchun ahamiyatli qiladi.
Kvotalar orqali taʼsir
OPEC narxni toʻgʻridan toʻgʻri belgilamaydi; uning asosiy vositasi — aʼzo davlatlar uchun kunlik qazib olish hajmini (kvotalarni) belgilash. Tashkilot qazib olishni kamaytirsa, bozorga chiqadigan neft kamayadi va, odatda, narx koʻtariladi; qazib olishni koʻpaytirsa, taklif ortadi va narxga pasaytiruvchi bosim tushadi. Bu — talab va taklif qonuniyatining amaldagi koʻrinishi.
OPEC+ (2016-yildan)
2016-yil oxirida OPEC aʼzolari tashkilotga kirmaydigan yirik neft ishlab chiqaruvchi davlatlar bilan hamkorlikni boshladi — bu format «OPEC+» deb ataladi. OPEC+ tarkibiga, jumladan, Rossiya, Qozogʻiston, Ozarbayjon, Bahrayn, Bruney, Malayziya, Meksika, Ummon, Sudan va Janubiy Sudan kiradi. Bu format qazib olishni yanada kengroq miqyosda muvofiqlashtirish imkonini beradi.
Brent va WTI: narx qayerda belgilanadi
Neftning jahon narxi birjalarda, talab va taklif asosida shakllanadi va odatda ikki asosiy etalon narxga qarab oʻlchanadi: Yevropa uchun Brent (Shimoliy dengiz nefti) va AQSh uchun WTI (West Texas Intermediate). OPEC qarorlari, jahon iqtisodiy oʻsishi, zaxiralar hajmi va geosiyosiy voqealar birgalikda bu etalon narxlarga taʼsir qiladi.
Nega bu Oʻzbekiston va diasporaga muhim
Oʻzbekiston OPEC aʼzosi emas, biroq neft narxi bevosita va bilvosita unga ham taʼsir qiladi: yoqilgʻi narxi, dunyo iqtisodiyotining holati, hamda Oʻzbekiston mehnat migrantlari koʻp boradigan Rossiya va Qozogʻiston iqtisodiyoti neft daromadiga bogʻliq. Qozogʻiston esa OPEC+ formatida ishtirok etadi. Shu bois OPEC qarorlari minglab kilometr uzoqda yashovchi oilalarning byudjetiga ham tegadi.

