Senat o‘zbek alifbosining yangi tahririni ma’qulladi: 28 harf va bitta tutuq belgisi

2026-yil 10-sentabr kuni O‘zbekiston Oliy Majlisi Senati o‘zbek tilining lotin yozuviga asoslangan alifbosiga o‘zgartirish kiritish to‘g‘risidagi qonunni ma’qulladi. Yangi tahrirga ko‘ra alifbo 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat bo‘ladi. Amaldagi alifboda 26 ta harf, ikkita tutuq belgili harf va uchta harfiy birikma mavjud edi.

Qaysi belgilar o‘zgaradi

Qonun to‘rtta “muammoli” belgini yagona harflar bilan almashtirishni nazarda tutadi. Sh birikmasi Ş harfi bilan, Ch birikmasi Ç harfi bilan, tutuq belgili O‘ harfi Ö bilan, G‘ harfi esa Ğ bilan almashtiriladi. Ng birikmasi alohida birlik sifatida alifbodan chiqariladi — u faqat ikki harfning birikmasi sifatida qoladi.

• Sh → Ş
• Ch → Ç
• O‘ → Ö
• G‘ → Ğ
• Ng — alohida birlik sifatida chiqariladi
• Yangi alifbo: 28 harf + 1 tutuq belgisi
• Amaldagi alifbo: 26 harf + 2 tutuq belgili harf + 3 birikma

Asos nima deb ko‘rsatilgan

Senator Odiljon Mamatkarimovning tushuntirishiga ko‘ra, islohotning asosiy sababi raqamli muhitdagi muammolar. O‘ va G‘ harflaridagi tutuq belgisi standart klaviaturalarda qo‘llab-quvvatlanmaydi; ba’zi hollarda bitta harfni yozish uchun bir necha amal bajarishga to‘g‘ri keladi.

Zamonaviy axborot texnologiyalari bu harflar qatnashgan so‘zlarni yagona so‘z sifatida qabul qilmaydi.

— Odiljon Mamatkarimov, Oliy Majlis Senati a’zosi (Gazeta.uz tarjimasidan, 10.09.2026)

Amalda tutuq belgisining turli variantlari — to‘g‘ri apostrof, qiyshiq apostrof, bir necha Unicode belgisi — ishlatilgani sabab bitta so‘zning o‘ndan ortiq yozilish shakli yuzaga kelgan. Bu dasturiy ta’minot va qidiruv tizimlarida bir xil so‘zlarni alohida yozuvlar sifatida qabul qilinishiga olib kelgan.

Senatorning ma’lumotiga ko‘ra, bu tovushlar o‘zbek tilida ingliz tilidagiga qaraganda uch-besh baravar ko‘p uchraydi — ya’ni muammo ayrim so‘zlar bilan cheklanmaydi.

Kutilayotgan natijalar

Qonun loyihasi tarafdorlari klaviatura va sun’iy intellekt modellarini ishlab chiqish sur’ati oshishini, alifbo xalqaro ISO standartlariga muvofiqlashtirilishini va turkiy tilli davlatlar o‘rtasida kitob almashinuvi osonlashishini asos qilib ko‘rsatmoqda. Islohotning yana bir maqsadi — “bir tovush, bir harf” tamoyiliga yaqinlashish.

Muddatlar

Qonun Prezident tomonidan imzolangach, 2027-yildan kuchga kiradi. Birinchi sinf darsliklari 2027-yilda yangi alifboga o‘tkaziladi, barcha darsliklarning to‘liq o‘tishi esa 2031-yilgacha amalga oshiriladi.

Amaldagi hujjatlar muddatsiz kuchda qoladi — ya’ni fuqarolar passport, diplom yoki mulk hujjatlarini majburiy almashtirishi talab qilinmaydi. Eski yozuvdagi pul birliklari, ko‘cha peshlavhalari va boshqa belgilar eskirguncha yoki belgilangan muddatlargacha ishlatilishi mumkin.

• Qonun kuchga kirishi: 2027-yil
• 1-sinf darsliklari: 2027-yil
• Barcha darsliklar: 2031-yilgacha
• Amaldagi hujjatlar: muddatsiz kuchda qoladi
• Ta’sir doirasi: 40 millionga yaqin o‘zbekzabon aholi

Tanqidiy fikrlar

Ta’lim sohasi mutaxassisi Komil Jalilov qarordan oldin yetarlicha tadqiqot o‘tkazilganmi degan savolni ko‘tardi. U turli yosh guruhlarida o‘qish va matnni tushunish tezligini qiyoslovchi tadqiqotlar zarurligini, shuningdek nashriyotlar uchun o‘tish xarajatlari va allaqachon savodli aholi zimmasiga tushadigan yuk masalasini qayd etdi.

Senat ma’lumotlarida ovoz berish natijalari va islohotning umumiy xarajatlari e’lon qilinmagan.

Islohot tarixi

O‘zbekiston lotin yozuviga o‘tish to‘g‘risidagi qonunni 1993-yilda qabul qilgan, 1995-yilda esa alifboga jiddiy o‘zgartirish kiritilgan — aynan o‘sha tahrirda O‘ va G‘ harflari tutuq belgisi bilan, Sh va Ch esa birikma sifatida belgilangan edi. Shundan keyin ham mamlakatda kirill va lotin yozuvlari parallel ravishda qo‘llanib kelgan.

Amaldagi tahrirni qayta ko‘rib chiqish jarayoni 2023-yil iyulida Prezident Shavkat Mirziyoyev topshirig‘i bilan boshlangan. Shundan buyon Ilmiy-texnik kengash bir necha variant taklif qilgan, jamoatchilik muhokamasi bir necha bosqichda o‘tkazilgan.

Ta’sir doirasi

O‘zgarish maktablar, davlat reyestrlari, klaviaturalar, qidiruv tizimlari va sun’iy intellekt modellariga taalluqli bo‘ladi. Ona tili o‘zbek tili bo‘lgan aholi soni — O‘zbekiston va qo‘shni davlatlardagi o‘zbeklar bilan birga — 40 millionga yaqin baholanadi.

Turkiy tilli davlatlar orasida Ş, Ç va Ğ harflari turk alifbosida allaqachon qo‘llaniladi; Ö harfi esa turk va ozarbayjon alifbolarida mavjud. Ozarbayjon 1991-yildan, Turkmaniston 1993-yildan lotin yozuviga o‘tgan. Qozog‘iston lotin yozuviga o‘tish loyihasini bir necha bor qayta ko‘rib chiqqan.

Raqamli muhitdagi amaliy muammo

Tutuq belgisi bilan bog‘liq muammo kundalik amaliyotda quyidagicha ko‘rinadi: “o‘zbek” so‘zini yozishda foydalanuvchi o‘ng tirnoq, chap tirnoq, to‘g‘ri apostrof yoki maxsus Unicode belgisi (ʻ) dan foydalanishi mumkin. Har bir variant kompyuter uchun alohida belgi hisoblanadi. Natijada bitta so‘z ma’lumotlar bazasida bir necha xil yozuv sifatida saqlanadi, qidiruv tizimi esa ularni bir-biriga bog‘lay olmaydi.

Bu holat davlat reyestrlari, bank tizimlari va elektron hukumat platformalarida ism-familiyalarni solishtirishda xatoliklarga olib kelishi mumkin. Senator Mamatkarimovning ma’lumotiga ko‘ra, amalda bitta so‘zning o‘ndan ortiq yozilish shakli uchraydi.

Sun’iy intellekt modellarini o‘qitishda ham bu jiddiy to‘siq: model bir xil so‘zning turli yozilishlarini alohida birliklar sifatida qabul qilsa, o‘quv ma’lumotlari “suyultiriladi” va model sifati pasayadi. O‘zbek tili internetdagi kontent hajmi bo‘yicha nisbatan kichik tillar qatoriga kiradi, shu sababli har bir ma’lumot birligi ahamiyatli.

Kirill yozuvi masalasi

O‘zbekistonda 1993-yildan buyon lotin va kirill yozuvlari amalda parallel qo‘llanib keladi. Davlat hujjatlari, maktab darsliklari va rasmiy veb-saytlar asosan lotin yozuvida; ayni paytda gazetalarning bir qismi, kitob bozori va katta yoshdagi aholining ko‘p qismi kirill yozuvidan foydalanishda davom etmoqda.

Yangi tahrir kirill yozuvini bekor qilmaydi va uni qo‘llashni taqiqlamaydi. Qonun faqat lotin yozuviga asoslangan alifboning tarkibiga o‘zgartirish kiritadi.

Qo‘shni davlatlar tajribasi

Ozarbayjon lotin yozuviga 1991-yilda, Turkmaniston 1993-yilda o‘tgan. Ozarbayjon alifbosida Ş, Ç, Ğ va Ö harflari mavjud — ya’ni O‘zbekiston taklif qilayotgan belgilar allaqachon turkiy tillar oilasida qo‘llanilmoqda. Turk alifbosida ham shu to‘rt harf bor.

Qozog‘iston lotin yozuviga o‘tish loyihasini 2017-yildan buyon bir necha bor qayta ko‘rib chiqqan: dastlab apostrofli variant, keyin akutli variant, so‘ngra umlaut va sedillali variant taklif qilingan. O‘tish muddati bir necha marta kechiktirilgan. Qirg‘iziston va Tojikiston kirill yozuvini saqlab qolgan.

Xarajat va tayyorgarlik savollari

Senat ma’lumotlarida islohotning umumiy xarajatlari e’lon qilinmagan. Ta’lim mutaxassisi Komil Jalilov nashriyotlar uchun o‘tish xarajatlari, darsliklarni qayta nashr etish hajmi va allaqachon savodli aholining qayta o‘rganishi bilan bog‘liq yukni asosiy savollar qatoriga kiritdi.

U shuningdek qaror qabul qilinishidan oldin turli yosh guruhlarida o‘qish tezligi va matnni tushunish darajasini qiyoslovchi tadqiqotlar o‘tkazilishi kerakligini qayd etdi. Bunday tadqiqotlar natijalari ommaga e’lon qilinmagan.

Diaspora uchun

O‘zgarish O‘zbekistondan tashqarida yashovchi o‘zbeklarga ham tegishli. Rossiya, Qozog‘iston, Turkiya, Janubiy Koreya, AQSh va Yevropa davlatlaridagi o‘zbek jamoalari asosan onlayn manbalardan foydalanadi — ya’ni yangi alifbo avvalo raqamli kanallar orqali tarqaladi.

Afg‘oniston shimolidagi o‘zbek jamoasi arab yozuviga asoslangan alifbodan foydalanadi. Qonun ularning yozuviga taalluqli emas.

Keyingi bosqich

Qonun Senat tomonidan ma’qullangach, Prezident imzosiga yuboriladi. Imzolangandan keyin Vazirlar Mahkamasi o‘tish jadvali, darsliklarni qayta nashr etish tartibi va davlat axborot tizimlarini moslashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilishi kutilmoqda.